The river turns golden at sunset, and in the quieter stretches, away from the buzz of passing long-tail boats, Irrawaddy dolphins splash in the twilight.

Known as Mekong dolphins, the critically endangered Irrawady make their home in a 90-kilometer stretch of the river between Kratie town and the Laos border. Less than 100 remain, say experts, with around half the population believed to live in the waters around Kratie.

In the days before Covid, a community of businesses thrived on the tourists who came to see them, but since the country reopened in late 2021, travelers have yet to return.

“Sales are not good,” said Chhnang Salen, a 65-year-old fish vendor at the Kampi Rapids, a popular departure point for riverboat tours. “Due to the economic crisis, tourists do not travel anymore.”

Kampi Village, about 15 kilometers north of Kratie town, is ground zero for dolphin spotting, and the area is occasionally busy on long weekends and national holidays. Most other times, business is slow.

“The Kampi Rapids is only a stop,” Chhnang Salen said. “People don’t stay long before they take a boat to see the dolphins or continue on to Ratanakiri or Phnom Penh.”

Vendors have talked with local authorities about building more overwater huts to accommodate more visitors, yet so far, no decision has been made.

“There is only one place to visit,” said Sun Hean, a 77-year-old Kampi vendor. “If they do not let us build, how can we get more visitors?”

Vendors at Kampi are pressing the government to address a number of challenges, like limited transportation options to the area, poor roads and a lack of marketing.

Severia Bel, a 30-year-old journalist from Lithuania, recently visited Kampi and found preparing for the trip such a struggle that she considered not going.

“When I was looking into coming to Cambodia, there were some places I couldn’t find bus tickets online,” she said. “If you’re planning to go — and maybe you don’t know what you’re doing or you’re a bit nervous like me because I’m a woman traveling alone — you’re like, ‘Oh, what happens if I go somewhere and then there’s no transport.'” 

Compared to Cambodia’s larger neighbors, like Thailand and Vietnam, the transportation sector is still largely underdeveloped, said Chhay Sivlin, president of the Cambodian Tourism Association.

“Only a few big companies can afford to invest in digitalization,” she said.

The local tourism department is doing all it can with limited resources, said Chan Sokunthy, director of the Kratie Provincial Department of Tourism. The department offers vendors regular training and has increased the number of tourist destinations in the province.

“We are always working on it,” he said. Kratie now has more than 20 official tourist spots, including the Kampi rapids, Koh Trong and Koh Promcharey.

“The extra destinations help to extend visits,” he said. “At least they stay one night.”

Even so, many tourism businesses in the area are barely hanging on. Chhay Sivlin, from the Tourism Association, urged the government to make good on promises of financial support for the industry, otherwise, one of the country’s top tourism draws could wither away.

“Even in Siem Reap, most financing has yet to reach the private sector,” she said. “The loans have not yet arrived, or the conditions for lending are too strict. There seems to be nothing to facilitate and encourage the private sector.”

ក្នុងទឹកមុខមិនសូវស្រស់ស្រាយ ស្របពេល​ដែល​ស្ថានភាព​លក់ដូរ​មិនសូវ​ដាច់​ អ្នកស្រី ឈ្នាង សាលេន អាយុ៦៥ឆ្នាំ ជាអាជីវករលក់ណែមត្រីនៅរមណីយដ្ឋានទឹកជួរទន្លេមេគង្គ-កាំពី លើកឡើង​​ថា​ ការលក់ដូរនៅតំបន់រមណីយដ្ឋានជួរ​ទន្លេមេគង្គ-កាំពី មិនសូវមានមនុស្សដូចមុនទេ។​

អ្នកស្រីថ្លែងថា៖ «ការលក់ដូរមិនសូវមានមនុស្សទេ មានតែមុនចូលឆ្នាំមកតិចតួចលក់បានខ្លះៗ សម្រាប់​ទំនិញ​មិនជាថ្លៃទេទៅកន្លែងណាក៏អ៊ីចឹងដែរ គ្រាន់តែ​នៅ​ទីនេះ​សេដ្ឋកិច្ច​ម្នាក់ៗ​ត្អូញ​ថា​គ្មាន​លុយ​ អ៊ីចឹងគ្នាមិនសូវមកដើរលេងទេ។ កន្លែងនេះ​ភាគច្រើន​អ្នក​ភ្នំពេញ​ឧស្សាហ៍​មក​ញ៉ាំបា​យ​ មិនថា​អ្នក​ទៅ​មណ្ឌលគិរី ឬរតនៈគិរី ហើយគេចូលទៅជិះទូកមើលផ្សោតហើយក៏ទៅៗ [ភ្នំពេញ]»។

អង្គុយលក់អន្សមអាំងក្រោមដើមឈើធំមួយ មានសភាពស្ងាត់កណ្តាលសហគមន៍កាំពី អ្នកស្រី ស៊ុន ហ៊ាន វ័យ៧៧ឆ្នាំ និយាយ​ថា​ ក្នុង​មួយ​រយៈចុងក្រោយ​នេះ អ្នកស្រី​លក់​ដូរ​​មិន​សូវ​ដាច់ ដោយសារ​ខ្វះ​កន្លែង​អង្គុយ​បែបកម្សាន្ត​សម្រាប់​​ភ្ញៀវទេសចរណ៍។​

អ្នកស្រីនិយាយ​ថា៖ «មានតែកន្លែងលេង បើគេអត់ឱ្យយើងធ្វើ​រោងនៅ​ទន្លេគេមានអីលេង? បើយើង​ធ្វើ​កញ្ចុះ​នៅ​តាម​មាត់​ច្រាំង មានអីគេអង្គុយលេង»។

ទោះបីតំបន់ទេសចរណ៍​តាម​ដង​ទន្លេ​មេគង្គទាំង​នេះនៅជិត​​​ក្រុង​ក្រចេះ​ក៏ដោយ​ ប៉ុន្តែ​កង្វះ​កន្លែង​អង្គុយ​​កម្សាន្ត តម្លៃម្ហូបអាហារ​ និង​កង្វះ​​ការផ្សព្វផ្សាយ បណ្តាល​ឱ្យមិនសូវមាន​​ភ្ញៀវ​ទេសចរ​​​​​​មក​កម្សាន្ត​ច្រើន​ ក្រៅតែពីអំឡុងពេល​បុណ្យជាតិ​សំខាន់​ៗ។ កង្វះ​ភ្ញៀវទេសចរ​ ធ្វើ​ឱ្យ​អាជីវករ​លក់ដូរ​ដូចជាអ្នកស្រី ឈ្នាង សាលេន និង​អ្នកស្រី ស៊ុន ហ៊ាន ត្រូវ​ប្រឈម​នឹង​បញ្ហា​ជីវភាព។​​

លោក ចាន់ សុគន្ធី ប្រធានមន្ទីរទេសចរណ៍ខេត្តក្រចេះយល់ឃើញមិនខុសគ្នាដែរថា ភ្ញៀវ​ទេសចរ​ភាគច្រើន ចុះទូកមើលផ្សោតនៅអន្លង់កាំពី ហើយក៏ធ្វើដំណើរហួសចេញទៅ។ ប៉ុន្តែ​ក្នុង​រយៈពេល​ថ្មីៗ​កន្លង​មក​នេះ ស្ថានភាពទេសចរណ៍មានភាពប្រសើរឡើង ដោយ​ខេត្ត​​​​ក្រចេះ​មាន​តំបន់​ទេសចរណ៍​​ផ្សេងទៀតច្រើនជាង២០កន្លែង ដូចជារមណីយដ្ឋានទឹកជួរទន្លេមេគង្គ-កាំពី កោះទ្រូង កោះព្រហ្មចារីយ៍​ជាដើម។

លោកបញ្ជាក់ថា៖ «បើអ៊ឹចឹង ដូចជាជួយឱ្យភ្ញៀវគាត់ស្នាក់នៅកាន់យូរ អាចពន្យារ​​ពេលនៃ​ការស្នាក់​របស់​ភ្ញៀវកាន់តែយូរ។ អ៊ីចឹងយ៉ាងហោចយើងទទួលបានភ្ញៀវគាត់ស្នាក់ហ្នឹង យ៉ាង​តិ​ច​១​យប់​អី​ដែរ»។

តាមកញ្ញា អ៊ឹម រចនា អ្នកនាំពាក្យក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ បានប្រាប់ Newsroom Cambodia តាមប្រព័ន្ធតេឡាក្រាមថា​ ផ្សោតទន្លេមេគង្គមានចំនួនប្រហាក់ប្រហែល ៩០ ក្បាល​ក្នុង​អន្លង់​កាំពី​ខេត្ត​ក្រចេះ និងខេត្តស្ទឹងត្រែង។ កញ្ញា​ថា ចំនួន​ផ្សោត​នេះ​ក៏​នៅ​តែ​បន្ត​កើន​ឡើង​ក្នុង​រយៈពេល​២​ឆ្នាំ​ចុងក្រោយ។

យោងតាមគេហទំព័រផ្លូវការរបស់ក្រសួងព័ត៌មាន ដែលចេញផ្សាយកាលពីថ្ងៃទី២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ បានបញ្ជាក់ថាអន្លង់ផ្សោតកាំពីដែលបង្កើតឡើងកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៩៩នោះ ជាអន្លង់​មួយធំ​ជាង​គេ​ក្នុង​ចំណោម​អន្លង់ ៥ផ្សេងទៀតក្នុងខេត្តក្រចេះ។ អន្លង់កាំពីនេះ មានផ្សោតប្រមាណជាង ៣៩-៤០​ក្បាល។

តម្លៃអាហារថ្លៃ​

ស្ថិតលើផ្លូវ​ខេត្ត​លេខ ៣៧៧ នៅចម្ងាយ​ប្រមាណជា​១​គីឡូម៉ែតពី​អន្លង់ផ្សោតកាំពី ជា​តំបន់​រមណីយដ្ឋាន​ទឹក​ជួរ​ទន្លេ​មេគង្គ-កាំពី។ រមណីយដ្ឋានទឹកជួរទន្លេមេគង្គ-កាំពី មានប្រជុំកោះតូចៗ ឆ្នេរខ្សាច់ និងជ្រលងទឹកហូរ។ ភ្ញៀវនិយមមកកម្សាន្តទីនេះ នារដូវប្រាំង គឺចាប់ពីខែមករា ដល់ខែឧសភា ពិសេសនៅរដូវបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ និងបុណ្យចូលឆ្នាំ ចិន-វៀតណាម។ នេះបើយោងគេហទំព័រផ្លូវការរបស់រដ្ឋបាលខេត្តក្រចេះ។

សម្រាប់អ្នកស្រី ឈ្នាង សាលេន ជាអាជីវករម្នាក់នៅរមណីយដ្ឋានទឹកជួរទន្លេមេគង្គ-កាំពីដដែល លើកឡើងថា តម្លៃទំនិញ ម្ហូបអាហារ និងសេវាកម្មផ្សេងៗក្នុងរមណីយដ្ឋាននេះមានតម្លៃសមរម្យទៅ តាមទីផ្សារ។

អ្នកស្រីបន្តថា៖ «ម្ហូបអាហារដូចមិនថ្លៃទេ ត្រីគេទិញមកហ្នឹង វាមិន​ចំណេញ​កប់​ក្តោង​ណាស់​ណា​ទេ ល្មម ប្រាំម៉ឺនហ្នឹង គឺតម្លៃសមល្មមហើយ កន្លែងណាក៏អ៊ីចឹងដែរ ភ្ញៀវ​ខ្លះ​គាត់​ថា​គាត់​ដើរ​លេង​គ្រប់​ខេត្ត​ដូច​តែ​គ្នាទេ [តម្លៃ]»។

លោកស្រី ឆាយ ស៊ីវលីន ប្រធានសមាគមទេសចរណ៍កម្ពុជាប្រាប់ Newsroom Cambodia តាមបណ្តាញ​​សង្គម​តេឡេក្រាម​ថា បើធៀប​តម្លៃ​អាហារ​ក្នុង​ស្តង់​ដារ​ហាង​អាហារ​ដូចគ្នា​ជាមួយ​នឹង​ប្រទេស​ជិត​ខាង​នោះ យើងឃើញថាតម្លៃអាហារក្នុងស្រុកមានតម្លៃថ្លៃជាងបន្តិចមែន។

លោកស្រីបញ្ជាក់ថា៖ «ជាក់ស្តែងយើងមើលឃើញហើយ មូលហេតុដែលថ្លៃដើមថ្លៃហ្នឹង គឺ​ដោយសារ​តែ​ការដឹក​​ជញ្ជូនរបស់យើងនឹងវាថ្លៃ ហើយសេវាកម្មនានាហ្នឹងក៏ថ្លៃទៀត»។

លោក ចាន់ សុគន្ធី ប្រធានមន្ទីរទេសចរណ៍ខេត្តក្រចេះ បានប្រាប់ Newsroom Cambodia ថា កន្លង​មកមន្ទីរបានចុះអប់រំដល់អាជីវករតាមសារាចររបស់ក្រសួងពីតម្លៃ សេវាកម្ម និងអនាម័យសុខភាព ជាពិសេសអំឡុងពេលជិតដល់ពិធីបុណ្យធំៗ​។

លោកបញ្ជាក់ថា៖ «ពិសេសនៅពេលដល់កម្មវិធីបុណ្យឈប់សម្រាកធំៗ ចូលឆ្នាំចិន ឆ្នាំខ្មែរ ភ្ជុំអីហ្នឹង គឺយើងតែងតែចុះធ្វើការហ្នឹង។ ប្រជាពលរដ្ឋមួយចំនួនធំហើយបានចូលរួម នៅ​តែ​មួយ​ចំនួន​តូច​ទេ​ដែល​មិន​បាន​ចូលរួម»។

យោងតាមអត្ថបទចុះផ្សាយដោយ RFA កាលពីឆ្នាំ២០១៦ ភ្ញៀវទេសចរ​មកកម្សាន្ត​នៅ​រមណីយដ្ឋាន​ទឹក​ជួរ​ទន្លេ​មេគង្គ-កាំពី ខេត្តក្រចេះ ក៏ធ្លាប់ត្អូញត្អែរពីតម្លៃម្ហូបអាហារនេះដែរ។

ក្រោយត្រឡប់ពីការទស្សនាសត្វផ្សោតមេគង្គវិញ អ្នកនាង Severia Bel វ័យ៣០ឆ្នាំ ជនជាតិ​លីទុយអានី (Lithuania) ដែល​​បច្ចុប្បន្ន​ជាអ្នកកាសែតនៅ​ចក្រភពអង់គ្លេសប្រាប់ Newsroom Cambodia ថា ការចាយវាយនៅតាមកន្លែងកម្សាន្តក្នុងខេត្តក្រចេះគឺមានតម្លៃសមរម្យ។ អ្នកនាង​អាចទទួលយកបាន​ដោយសារតម្លៃ និងការចាយវាយអាចខុសគ្នាទៅតាមប្រទេសនីមួយៗ។ អ្នកនាងបន្ថែមថា អ្នកនាងមិនទាន់ត្រូវគេកេងចំណេញទេតាំងពីមកដល់កម្ពុជា។

អ្នកនាងបញ្ជាក់ក្នុងន័យដើមជាភាសាអង់គ្លេស និងប្រែសម្រួលជាភាសាខ្មែរថា ៖ «ខ្ញុំគិត​ថា​តម្លៃ​ចាយ​វាយ មានភាពសមរម្យ។ ទោះបីជាវាពិបាកកំណត់ថាតម្លៃប៉ុន្មានសមរម្យ ដោយសារ​តែ​ប្រទេស​ផ្សេង​គ្នា​មាន​តម្លៃ​ការ​ចាយវាយខុសគ្នា»។

កង្វះ​ការផ្សព្វផ្សាយ និង​ព័ត៌មានពីការធ្វើដំណើរ

កំពុងតែលេងទឹកហូរយឺតៗត្រឹមស្មងជើងអមជាមួយតន្ត្រី​ឮតិចៗ កំដរ​បរិយាកាសយ៉ា​ង​សប្បាយ​ជាមួយ​នឹង​មិត្តភ័ក្រ្ត​៤នាក់​លើកោះ​ព្រហ្មចារីយ៍  ដែលត្រូវធ្វើដំណើរពីអន្លង់ផ្សោតកាំពី តាមទួក​ប្រហែលជា៣០​នាទីពីអន្លង់ផ្សោតកាំពីនោះ លោក សឿន ពិសិដ្ឋ វ័យ២៣ឆ្នាំ ជាជំនួយ​ការ​ហិរញ្ញវុត្ថុ​ប្រចាំ​ឃុំសំ​បុក​ ស្រុកចិត្របុរី ខេត្តក្រចេះ និងជាភ្ញៀវទេសចរ​មកកម្សាន្តនាចុងសបា្តហ៍ប្រាប់​ថា បញ្ហា​កង្វះ​ការ​ផ្ស​ព្វផ្សាយពី​តំបន់ទេសចរណ៍​ក្នុងខេត្ត​ក្រចេះ​ ជាហេតុ​ធ្វើ​ឱ្យ​មិន​សូវ​មាន​ភ្ញៀវទេស​ចរ​​មក​កម្សាន្ត​។

លោកលើកឡើងថា៖ «អ៊ីចឹងខ្ញុំសូមឱ្យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយទាំងអស់មកជួយផ្សព្វផ្សាយ [ពីតំបន់​ទេសចរណ៍​អន្ល​ង់ផ្សោតកាំពីនេះ]»។

លោកបន្តថាក្រោយ​មាន​ «បុណ្យភូមិ​មាន​ជើង» ​អំឡុងពេល​ចូលឆ្នាំខ្មែរ​​ លោក​សង្កេតឃើញថា​ ​ភ្ញៀវ​ទេសចរកើនឡើង រួមទាំងការផ្សព្វផ្សាយនៅ​តាមបណ្តាញ​សង្គមមានចំនួនច្រើនជាងមុន ។

លោកស្រី ឆាយ ស៊ីវលីន ប្រធានសមាគមទេសចរណ៍កម្ពុជា​លើកឡើង​ដែរ​ថា ទោះបីជា​មាន​ទិន្នន័យ​​ពី​កន្លែង​កម្សាន្តក្នុងខេត្តក្រចេះលើប្រព័ន្ធអនឡាញក៏ដោយ តែពេលខ្លះ​ទិន្នន័យ​នោះ​ចាស់​ពេក​មិ​នបា​ន​ធ្វើ​បច្ចុប្បន្នភាព ឬបង្ហោះឡើងវិញ ដែល​ជាមូល​ហេតុ​​ពិបាក​រក​ទិន្នន័យ​ពី​តំបន់​ទេសចរណ៍​​ក្នុង​ខេត្ត​នេះ។

បើតាម​របាយការណ៍ចំនួនអ្នកទេសចរ​របស់ក្រសួងទេសចរណ៍សម្រាប់ខេត្តក្រចេះ​ នាថ្ងៃ​ចូល​ឆ្នាំ​ខ្មែរ​ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ មានចំនួនទេសចរណ៍សរុបប្រមាណជា ៥១ ០៥២នាក់ តែឆ្នាំ២០២៣ មាន​ចំនួន​ត្រឹម​តែ ៦ ១៥២នាក់។

អ្នកនាង Severia Bel ជាភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសបន្តថា ព័ត៌មាន​ពីក​ន្លែង​ទេសចរណ៍​នៅ​កម្ពុជា​លើប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺ​ណិត​មាន​ភាព​ប្រសើរជាងមុន ប៉ុន្តែសម្រាប់ការធ្វើដំណើរទៅកាន់ខេត្តមួយចំនួន អ្នកនាងជួបផលវិបាកក្នុងការកក់សំបុត្រឡានក្រុង ឬវិធីសាស្ត្រ​ធ្វើ​ដំណើរ​ផ្សេងទៀត​លើ​ប្រព័ន្ធ​អ៊ិនធឺណិត។

អ្នកនាងបន្ថែមថា ទោះបីជាក់ស្តែងមិនពិបាកក្នុងការធ្វើដំណើរក្នុងកម្ពុជា ប៉ុន្តែ​វា​ជំរុញ​ឱ្យ​អ្នកផ្សេង​ទៀត​មាន​ភាពស្ទាក់ស្ទើរ​ក្នុងការធ្វើដំណើរមកកម្ពុជា ជាពិសេសការធ្វើដំណើរម្នាក់ឯង​។

អ្នកនាងបានលើកឡើងជាភាសាអង់គ្លេស និងប្រែសម្រួលជាភាសាខ្មែរថា៖ «ពេលខ្ញុំចង់​មក​លេង​កម្ពុជា កន្លែងខ្លះខ្ញុំមិនអាចស្វែងឡានក្រុងបានលើប្រព័ន្ធអ៊ិនធឺណិត ប៉ុន្តែពេលខ្ញុំមកដល់ជាក់ស្តែង វាមិនដូចការគិតទេ។ វាមានភាពងាយស្រួល ក៏ប៉ុន្តែបើគ្មានព័ត៌មានលើប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិតទេ ព្រោះ​អាច​បង្ក​ការភ័យព្រួយសម្រាប់អ្នកដំណើរដែរ»។

យោងតាមគេហទំព័រផ្លូវការរបស់ BOOKMEBUS.com ដែល​ជាគេហ​ទំព័រ​ផ្លូវ​សម្រាប់​កក់​សំបុត្រ​ឡាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ក្នុងប្រទេស​កម្ពុជាបង្ហាញ​ថា ការរើសការធ្វើដំណើរពីភ្នំពេញទៅក្រចេះ មាន​ក្រុមហ៊ុន​ដឹក​អ្នកដំណើរ៣ដែល​អាច​កក់សំបុត្រឡានបានតាមប្រព័ន្ធអ៊ិនធឺណិត​បាន​​។

លោក តុប សុភ័ក្រ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងទេសចរណ៍ប្រាប់ Newsroom Cambodia ថា ក្រសួង​បាន​បង្កើត​ឱ្យ​មាន​រថយន្ត​ផ្សេងៗ​សម្រាប់​ដឹក​អ្នក​ទេសចរណ៍​ក្នុង​ការដើរ​លេង​តាម​ខេត្ត​នីមួយៗ​នៅ​កម្ពុជា។ លោក​ថា ក្រុមហ៊ុនឯកជននីមួយៗគឺសុទ្ធតែមាន App (កម្មវិធី)ផ្ទាល់ខ្លួន ហើយ​ក្រុមហ៊ុន​ដឹក​អ្នក​ដំណើរ​ក្នុង​ស្រុកមានចំនួនច្រើន គ្មានអី្វដែលគួរបារម្ភនោះទេ​។

លោកថ្លែងថា៖ «ចំពោះការរៀបចំ​ក្នុងការ​ប្រមូល​ផ្តុំ​ព័ត៌មាន​ហ្នឹង ​យើង [ក្រសួង] ក៏​អនុវត្ត​របៀប​នេះ [កក់តាម App] វា​ក៏​ជាឌីជីថលដែរ ព្រោះអ្នកទេសចរណ៍គាត់អាចឆែកបាន។ យើងមាន​ព័ត៌មាន​ទូលំទូលាយ​ពិតមែន តែយើង​មិន​មែន​ប្រមូល​ផ្តុំ​នៅ​ក្នុង​ដុំ​អីតែមួយ ឯ​ព័ត៌មាន​របស់​យើង​គឺ​ទូលំ​ទូលាយ ការធ្វើដំណើរយើងឆែកក្នុងប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិត គឺឃើញមានហូរហែ»។

តាមលោកស្រីឆាយ ស៊ីវលីន ប្រធានសមាគម​ទេសចរណ៍កម្ពុជាវិញយល់ឃើញថា ការលក់​សំបុត្រ​ឡាន​តាម​កម្មវីធី ឬប្រព័ន្ធអនឡាញរបស់ក្រុមហ៊ុនដឹកអ្នកដំណើរក្នុងស្រុកនៅមានកម្រិតនៅឡើយ ដូច្នេះភ្ញៀវទេសចរ ពិបាកក្នុងការស្វែងរកសំបុត្រ ជាពិសេសមិនដូចនៅក្រៅប្រទេស។

លោកស្រីលើកឡើងថា៖ «បើសួរថាគ្រាប់គ្រាន់ហើយនៅ? មិនទាន់គ្រាប់គ្រាន់ទេ ដោយសារ​តែ​ក្រុមហ៊ុន​តិច​នៅ​ឡើយទេ មានតែក្រុមហ៊ុនធំៗប៉ុន្មានក្រុមហ៊ុន ដែល​គាត់​មាន​លទ្ធភាព​ក្នុង​ការវិនិយោគ​ទៅ​លើ Digitalization (ប្រព័ន្ធឌីជីថល)ហ្នឹង»។

ជំនួយពីរដ្ឋាភិបាលលើវិស័យទេសចរណ៍

ខេត្តក្រចេះ ស្ថិតនៅភាគឦសាននៃកម្ពុជា មានចម្ងាយ ៣៤០គម ពីរាជធានី​ភ្នំពេញ​តាម​ផ្លូវ​ជាតិ​លេខ​៧ ឆ្លងកាត់ស្រុកស្នួល ចម្ងាយ ២៥០គម ពីរាជធានីភ្នំពេញតាមផ្លូវជាតិលេខ៧៣ ឆ្លង​កាត់​តាម​ស្រុកតំបែរ និងស្រុកឆ្លូង និងចម្ងាយ ២២០គម តាមផ្លូវទឹកទន្លេមេគង្គ។

យោង​តាមការចេញផ្សាយរបស់ក្រសួងសាធារណការ និងដឹកជញ្ជូននៅថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៤ គម្រោងលើកកម្រិតគុណភាព និងជួសជុលថែទាំផ្លូវសំខាន់០២ខែ្ស ផ្លូវខេត្តលេខ ៣៧៧ និង ៣៧៧A មានប្រវែងសរុបជិត ៤៩គ.ម ក្នុងខេត្តក្រចេះ សម្រេចបាន ២២% នៅ​ត្រឹម​ខែ​មករា ឆ្នាំ២០២៤។

សម្រាប់អ្នកស្រី ឈ្នាង សាលេន ជាអាជីវករលក់ណែមត្រីនៅ​រមណីយដ្ឋានទឹកជួរទន្លេមេគង្គ-កាំពី​ ចង់ឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលជួយរៀបចំសណ្តាប់ធ្នាប់រមណីយដ្ឋានទឹកជួរទន្លេមេគង្គ-កាំពី​ឱ្យមា​នភាព​ងាយស្រួយ​ដើម្បី​បង្កើន​ភ្ញៀវ​ទេសចរ​នៅតំបន់នេះ។

បើតាមលោកស្រី ឆាយ ស៊ីវលីន ជាប្រធានសមាគមន៍ទេសចរណ៍កម្ពុជាលើកឡើងថា ក្នុង​ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះនេះ រដ្ឋាភិបាលគួរតែមានវិធានការណ៍​ជួយវិស័យឯកជន ដែល​ជា​អ្នករងផលប៉ះពាល់ មិនត្រឹមតែខេត្តសៀមរាបប៉ុណ្ណោះទេ ខេត្តផ្សេងៗទៀតដូចជាក្រចេះ ស្ទឹងត្រែងជាដើម។ អ្នកស្រី​ថា រដ្ឋាភិបាលគួរបញ្ចេញហិរញ្ញប្បទាន ដើម្បី​វិស័យ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្នុង​ខេត្ត​មួយ​ចំនួន​ដើម្បីអាចស្រោចស្រង់អាជីវកម្មរបស់ពួកគេ​ ទើបអាច​ទាក់ទាញ​ភ្ញៀវ​ទេសចរបាន។

អ្នកស្រីបន្ថែមថា៖ «សូម្បីតែ​ខេត្តសៀមរាប​ដែល​យើង​គិត​ថា​រាជរដ្ឋាភិបាល​មាន​ឆន្ទៈ​ក្នុងការ​ជួយ​ខេត្ត​សៀមរាប​នូវ​វិស័យ​​ទេសចរណ៍ ហើយ ប៉ុន្តែ​ជាក់ស្តែង​ហិរញ្ញប្បទាន​ហ្នឹង​ក៏​មិនទាន់​បាន​ដល់​វិស័យ​ឯកជ​ន​ដែរ។ ដោយ​ហេតុ​ថា​ការកម្ចី​មិនទាន់​មក​ដល់​វា​មាន​លក្ខខណ្ឌ​ក្នុង​ការធ្វើ​កម្ចី​តឹងតែង​ពេក មើល​ទៅគ្មានអ្វីសម្របសម្រួល និងលើកទឹកចិត្តដល់វិស័យឯកជនសោះ»។

The animals provided a way to earn income at a time when money-making opportunities were scarce. The country was just beginning to rebuild. Most schools remained closed, cars were a rare sight, and a barter system based on rice served as the foundation for most common financial exchanges. Her parents worked long hours, spent frugally and saved wisely. 

It was in that environment that Val Kuchphalla was born and raised — and coming of age during those hard-scrabble years instilled in her lifelong lessons on the value of work and money.

Now, as a mother of two, it’s those lessons that she instinctively passes on to her son and daughter.

“We love our children, and we do not regret giving them money,” says the 41-year-old homemaker, who maintains the family’s finances. “But we have our conditions.”

Spreading the Wealth

As a teenager in the 1990s, astute savers like Val Kuchphalla had few financial tools available. Personal computers and the internet were expensive and rare, and phone technology remained years away. She relied on pencil and paper. 

“I developed my own way with handwritten records, operating like a bank account,” she said. “I tracked deposits and withdrawals, just like a traditional bank book, with dates included.”

Today she is a member of the Lady Saving Group, whose members work to improve the financial literacy of women. Like others, Val Kuchphalla began teaching her children the value of money early on.

As her son and daughter reached school age, she offered them financial incentives to earn good grades. “I promised them 40,000 riel if they ranked in the top three of their class,” she said. “For 4th or 5th place, the reward was 20,000 riel.”

Financial Lessons

Few Cambodians learn about money in school, said Tum Tola, a wealth literacy coach, who explained that most people learn about money management from their parents.

Until recently, the national school curriculum included few lessons on personal finance or financial literacy, topics that many parents view as critical — and a push for greater financial education has been growing in recent years.

In some cases, the private sector has stepped in, partnering with the government to bring money-management lessons to students.

In 2019, the Ministry of Education began working with Prudential Insurance. Through a program called Cha-Ching, children as young as 7 learn the basics of money management. While experts have largely praised the program, they say its limited reach means that many students will graduate without the skills needed to make smart money decisions.

“If people do not understand financial literacy, it doesn’t matter how much money they make,” Tum Tola said. “They will not be able to safeguard their assets or make wise use of their money.”

Topics like investing and borrowing can be complicated, even for skilled financial managers, say experts, and in the hands of novices, poor decisions can have dangerous and long-term financial consequences.

In today’s environment, young people must learn to be self-reliant, said Kaing Tongngy, head of communications at the Cambodia Microfinance Association.

“A child with financial knowledge will not be poor,” he said. “They will know how to use money responsibly, to save, to make money as well as invest.”

For Val Kuchphalla, the mother of two, she believes her lessons paid off. As teenagers, her two children saved enough to buy mobile phones and even a motorbike. Her son graduated from the ACLEDA Institute of Business and her daughter is studying accounting.

Even so, she wonders if formal education in personal money management would have given them a stronger financial foundation. As adults, they make smart decisions and spend cautiously, she said, but like many adult children in today’s economy, they still need occasional financial help from their parents.

លោកស្រី វាល់គុជ ផល្លា វ័យ៤១ឆ្នាំ​ និងសា្វមី លោក ហ៊ិន ចំរើន សុទ្ធតែជាក្មេង​កើត​អំឡុង​ និង​ក្រោយ​សម័យ​ខ្មែរ​ក្រហម ដែលជារបបដ៏ខ្មៅងងឹតមួយរបស់កម្ពុជា។ ​ហេតុនេះជីវភាពរស់នៅរបស់គ្រួសារ​លោកស្រី និងស្វាមីកាលពីកុមារភាព មានការលំបាកច្រើន និងត្រូវគិតគូរការចាយវាយយ៉ាងរិតត្បិត។​

ក្រោយ​សម័យ​សង្គ្រោម​ ឪពុក​ម្តាយ​លោកស្រី ​រស់នៅរួមគ្នាជាមួយ​គ្រួសារដទៃមួយចំនួន​ទៀត ក្នុង​ផ្ទះល្វែងកម្ពស់បីជាន់​មួយ​កន្លែងក្នុងក្រុងភ្នំពេញ។ គ្រួសារអ្នកស្រីរស់នៅជាន់ទី៣នៃផ្ទះល្វែងនេះ។ នៅក្រោមដំបូល​ផ្ទះជាន់ទី៣នេះ ក្រៅពី​ការរស់នៅ​ និងប្រកបរបរ​រកស៊ីផ្សេងៗហើយនោះ ឪពុកម្តាយ​លោកស្រី ក៏បាន​ចិញ្ចឹម​ជ្រូករហូត​ដល់​មាន​ទម្ងន់ជាង​១០០គីឡូក្រាមផងដែរ។ ​ការណ៍នេះ លោកស្រី​សង្កេត​​ឃើញ​ពី​ការខិតខំ​របស់ឪពុកម្តាយ​លោកស្រី ដែលព្យាយាម​សន្សំរហូតដល់អាចសល់​ប្រាក់ខ្លះជួយ​លោកស្រី​ជា​កូនឲ្យបានចូលរៀន និងមាន​ចំណេះដឹង​ជាទុនក្នុងជីវិត បើទោះបីជាអ្នក​ស្រី​មិនបាន​ចប់​ថ្នាក់មធ្យម​សិក្សាទុតិយភូមិក៏ដោយ។

ឪពុក​ម្តាយ ​ឬ​​​អាណាព្យាបាល ដែលគេ​ចាក់ទុកថាជាគ្រូ​ទីមួយ​របស់បុត្រ​ធីតានោះ មាន​តួនាទី​សំខាន់​​ក្នុងការធ្វើជាគំរូល្អ​ដល់កូន ប្រៀនប្រដៅណែនាំកូន ​ជាពិសេសអប់រំ​កូ​​ន​​​ឱ្យ​ចេះ​សន្សំ​ប្រាក់។ នេះជា​ចំណែក​ដ៏សំខាន់ក្នុងការអប់រំកូន ដើម្បី​ឱ្យ​ពួក​គេ​ទទួល​បាន​បំណិន​ជីវិត​អាច​ប្រើបាន​នាពេល​​អនាគត។

លោកស្រី វាល់គុជ ផល្លា រៀនសូត្រពីរបៀបសន្សំប្រាក់ពីឳពុកម្តាយដែលអាចជួយទំនុក​បម្រុង​គ្រួសារបានយ៉ាងល្អ។ ​ លោកស្រី ​រៀបរាប់​​ដោយស្នាមញញឹម​ពី​វីធីសាស្ត្រដែលខ្លួន​ប្រើ ដើម្បី​ឱ្យ​កូន​ៗ​ទាំង​ពីរ​របស់គាត់មានវិន័យក្នុងការ​សន្សំ​ប្រាក់​ តាម​រយៈ​ការ​ផ្តល់​ប្រាក់លើ​កទឹក​ចិត្ត​នៅពេល​ពូកគេ ទទួល​បាន​លទ្ធផល​ល្អក្នុងការសិក្សាទាំង​ភាសាខ្មែរ និង​ភាសាអង់គ្លេស​។

លោកស្រី​បញ្ជាក់ថា៖ «យើង​ដាក់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ លេខ១​ ដល់លេខ៣​ យើងផ្តល់ជូន ១០ដុល្លារ​ ឬ​បួន​ម៉ឺន​រៀល​។ លេខ៤ ឬលេខ៥​ យើង​ឱ្យ ២ម៉ឺន ឬ៥ដុល្លារ»។

ការ«សន្សំប្រាក់» សំដៅដល់ការ​រក្សា​ប្រាក់​មួយ​​ចំណែកក្នុង​ពេលបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីប្រើប្រាស់​នា​ពេលអនាគត។ នេះបើយោងតាម​ទំព័រ​ហ្វេសប៊ុក​ផ្លូវការ​​របស់​អិល​អូ​អិល​ស៊ី​ (ខេម​បូ​ឌា) ភី​អិលស៊ី ជា​គ្រឹះស្ថាន​ហិរញ្ញវត្ថុ​នៅ​កម្ពុជា​។

ការសិក្សា​របស់សកលវិទ្យាល័យ Tribhuvan នៅក្នុងប្រទេស​នេបាល់ ស្តីពី «ឥទ្ធិពលរបស់មាតាបិតា និងមិត្តភក្ដិលើឥរិយាបថសន្សំរបស់យុវជន» បង្ហាញថា ការលើកទឹកចិត្ត​របស់​ឳពុក​ម្តាយ​ក្នុងការ​សន្សំ​ប្រាក់មានឥទ្ធិពល​យ៉ាងខ្លាំងទៅ​លើអាកប្បកិរិយានៃការសន្សំរបស់​​យុវជន​។ ការសិក្សានេះ ធ្វើឡើងកាលពីឆ្នាំ២០១៨ ក្នុងចំណោម​និស្សិតចំនួន​៣៩០​នាក់ដែលកំពុង​សិក្សា​ថ្នាក់​អនុបណិ្ឌត។

យោង​តាមសៀវភៅ អំណាចនៃទម្លាប់ (The Power of Habit) របស់​លោក Charles Duhigg ​បោះ​ផ្សាយ​ក្នុង​ឆ្នាំ២០១២ បានបញ្ជាក់ថា ការ​ផ្តល់រង្វាន់លើក​ទឹក​ចិត្តនឹង​ជួយ​ឱ្យ​ខួរ​ក្បាល​យើង​បន្ត​សកម្មភាព​​ណាមួយនៅពេល​អនាគត។

សម្រាប់​លោកស្រី វាល់គុជ ផល្លា ប្រាក់រង្វាន់លទ្ធផល​ការសិក្សាល្អនេះ អាចឱ្យ​កូនៗលោកស្រី ទទួល​បាន​ប្រាក់​ជាមធ្យម​ ១៥ ដុល្លារពី​លោកស្រី បន្ថែមពីលើ​ប្រាក់​ឧបត្ថម​ផ្សេង​ទៀត ដែល​កូ​ន​ៗអ្នក​ស្រី​អាចទទួលបាន​ពី​ជីដូនជីតា។ លោកស្រី​លើកឡើងថា ការអនុវត្តបែបនេះគឺជា​មូលដ្ឋាននៃការ​សន្សំរបស់កូនតាំងពី​កុមារភាពមកម្ល៉េះ។ ​

លោកស្រីបញ្ជាក់ថា៖ «អ៊ីចឹង​បើយើង​ អ្នកនិយាយថា ក្មេង​ហ្នឹង​ធ្វើអី រកអី​បានលុយ​ ប្រាកដ​ជា​មាន​សំនួរ​ហ្នឹង មិនថាបង មិនថាគេទេ។ ប៉ុន្តែ​លុយដែលរក​បាន​តាមរយៈគាត់រៀន»។

លោកស្រីបន្ថែមថា​៖ «ចឹង​ការសិក្សា​ហ្នឹង​ក៏កើន​ លុយគាត់​ក៏​កើន ហើយ​គោលបំណង​អនាគត​របស់គាត់​ដែល​ចឹង​បានអីហ្នឹង វាសម្រេច»។

វិធីសាស្រ្ត​អប់រំកូនឱ្យ​សំន្ស​ប្រាក់

លោកស្រី ​វាល់គុជ ផល្លាដដែល គឺជាសមាជិកម្នាក់ក្នុងក្រុម​ Lady Saving Group ផងដែរ។ ក្រុម Lady Saving Group បង្កើតឡើងដើម្បី​ចែករំលែកចំណេះដឹង និងបទពិសោធន៍ និងភាពជាអ្នកដឹកនាំ សហគ្រិន​ភាព សិទ្ធសេដ្ឋកិច្ចសង្គម និងគុណភាពជីវិត ចំពោះស្រ្តីក្នុងយុគសម័យថ្មី។

លោកស្រី ​​វាល់គុជ ផល្លា​និយាយ​ដោយ​មោទនភាពពីការសន្សំរបស់កូន​ខ្លួន​ថា ការសន្សំប្រាក់បែបនេះ​ជំរុញ​ឱ្យ​កូន​លោកស្រី​​មាន​លទ្ធភាព​អាច​ទិញសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្ទាល់ខ្លួនតាមក្តីប្រាថ្នា​របស់ពួកគេ ដោយ​ខ្លួនឯង ​ដូចជាកង់​ ឬ​ទូរស័ព្ទ​ជាដើម។ ហើយលោកស្រីគ្រាន់តែជួយបង្គ្រប់ថវិកាខ្លះតែប៉ុណ្ណោះ។​ លោកស្រី​ តែ​ងរំលឹកឲ្យកូនៗ​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​ក្នុងការសិក្សា​ និងការសន្សំប្រាក់​។

ដោយសារតែ​កាលពីជាង១០ឆ្នាំមុន ប្រព័ន្ធ​ហិរញ្ញវត្ថុនៅកម្ពុជា​ ​នៅមិនសូវ​បើកទូលាយ និងមាន​ជម្រើសច្រើន​ដូចក្នុ​ង​ពេល​បច្ចុប្បន្ននេះ ហេតុនេះលោកស្រី​ វាល់គុជ ផល្លា បាន​ប្រើប្រាស់​សៀវភៅ​សរសេរ​​​ធម្មតា គូសវាស​បែង​​ចែកជាតារាង​ ដើម្បី​កំណត់ការ​ចាយ​ និង​តាម​ដាន​ការសន្សំប្រាក់របស់កូនៗ។

លោកស្រី​លើកឡើងថា៖ « អ៊ីចឹង​យើងមានវិធីសាស្ត្រមួយគឺយើងធ្វើសៀវភៅ  សៀវភៅយើងហ្នឹង សៀវភៅសរសេរដៃហ្នឹង យើងធ្វើប្រតិបត្តិការដូចធនាគារអ៊ីចឹង។ យើងធ្វើប្រតិបត្តិការ ចេញចូល​ដកប្រាក់ កាលបរិច្ឆេទអ៊ីចឹងមក គឺដូចសៀវភៅធនាគារអ៊ីចឹង»។

ការ​កត់​ត្រា​ចំណូល​ចំណាយ​របស់​ខ្លួន​ នឹង​ជួយ​ដល់ការ​រៀបគម្រោង​ហិរញ្ញវត្ថុ​ប្រកបដោយ​ប្រសិទ្ធភាព​ និង​អាចសម្រេច​គោល​ដៅ​ហិរញ្ញវត្ថុ​ក្នុង​រយៈពេល​វែង​បាន​ប្រសើរ​។ នេះបើយោង​តាម​វេបសាយ​ផ្លូវការ​ធនាគារ​ Bank Central Asia ឬ (BCA) របស់ប្រទេស​ឥណ្ឌូនេស៊ី។

លោក ទុំ តុលា ជានាយក​សិក្សា​ធិការ​ផ្នែក​បំណិន​ជីវិត​ និង​ Leader in Me នៃបណ្តាញ​គ្រឹះស្ថាន​អប់​រំ   វេសឡាញ អេឌ្យូខេសិន ដែលមានកម្មវិធីចំណេះដឹងហិរញ្ញវត្ថុ Money Tree។ កម្មវិធីMoney Tree ទិញសិទ្ធិពី​ប្រទេស​​សិង្ហបុរី ដែលបណ្តុះបណ្តាលឱ្យកុមារចេះសន្សំប្រាក់ វិនិយោគ និងជៀស​ពី​សម្ពាធ​​សម្ភារៈ​និយម។

លោក ទុំ តុលា ឲ្យដឹងថាសាលាភាគច្រើនទាំងនៅកម្ពុជា និង​ក្រៅ​ប្រទេស មិនសូវផ្តោត​សំខាន់​លើ​វិធី​ក្នុងការ​សន្សំប្រាក់នោះទេ ប៉ុន្តែជាទូទៅសិស្ស​ទទួលបាន​​ចំណេះដឹងនេះ​ពីឪពុកម្តាយ​​។ ​លោកសង្កត់​ធ្ងន់ថា បើឪពុកម្តាយ​មានទម្លាប់ខ្ចះខ្ចាយវិញ ឥរិយាបទនេះ​ក៏មានផលអវិជ្ជមាន​ដល់​កូន​ដូចគ្នា។

លោកថ្លែងប្រាប់​ Newsroom Cambodia ថា៖ «បើ​សិន​ជាប្រ​ជាជន​របស់យើង​មិនយល់ដឹងពី​ចំណេះ​ដឹង​ហិរញ្ញវត្ថុទេ បើទោះបីជា​គាត់​អាចរក​ទ្រព្យសម្បតិ្ត​បាន​ច្រើន​ប៉ុណ្ណា​ក៏ដោយ ក៏គាត់មិនអាច​រក្សានៅ​ទ្រព្យ​សម្បតិ្ត​របស់គាត់ហ្នឹង​ ហើយក៏មិន​អាចប្រើប្រាស់វាឱ្យ​ត្រូវ​ចំគោលដៅ​»។

លោក ទុំ តុលា លើកឡើង​ថា ឪពុកម្តាយ​ ឬអាណាព្យាបាល​ខ្លះបានឱ្យ​កូនគាត់​ធ្វើកិច្ចការក្នុងផ្ទះ ដូចជាការបោសសំអាតផ្ទះ មើលថែប្អូន​ ជាថ្នូរនឹងប្រាក់​លើកទឹកចិត្ត​​តិចតួចបន្ថែម។

លោក​បន្ថែមថា អាណាព្យាលផ្សេងទៀត ក៏បានយកលទ្ធផលនៃការសិក្សារបស់កូនជាវត្ថុតាង ដើម្បីទទួលបានប្រាក់លើកទឹកចិត្ត​បន្ថែមផងដែរ។

លោកលើកឡើង​ថា៖ «បើសិនជាគាត់ជាប់ក្នុង Top 10 [១០នាក់ដំបូង] ប៉ុន្មាន? Top 5 [៥នាក់ដំបូង]ប៉ុន្មាន? អ៊ីចឹង។ វាជា Motivation tool [វិធីសាស្ត្រលើកទឹកចិត្ត​]មួយ សម្រាប់លើកទឹកចិត្តកូន​ក្នុងការ​ចូលរួមការសន្សំលុយ»។

តាមការ​សិក្សា​ស្តីពី​​ការយ​ល់ដឹ​ង​របស់​កុមារ​អំពីហិរ​​ញ្ញវត្ថុ និង​ជម្រើសរ​បស់ឪ​ពុកម្តាយ​ចំពោះចំណេះដឹងហិរញ្ញវត្ថុនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ីក្នុង​២០២៣​ បាន​សិក្សា​លើសិស្សសាលា​៤១៩​នាក់ ក្នុងវ័យ​៧​ទៅ​១២​ឆ្នាំ​ រកឃើញ​ថា សាលា​រៀន​ និងឪពុកម្តាយឬអាណា​ព្យាបាល​ ដើរតួនាទី​សំខាន់​ការបញ្ច្រាប​ចំណេះ​ដឹងហិរញ្ញវត្ថុ​ដល់ក្មេង​ៗ។

បើតាម​លោក កាំង តុងងី​ អ្នក​នាំពាក្យ​សមាគម​គ្រឹះស្ថាន​មីក្រូហិរញ្ញវត្ថុ​កម្ពុជា ចំណេះដឹងហិរញ្ញវត្ថុ មិនទាន់ជាកម្មវិធីគោលនៅតាមសាលានានាទាំងនៅកម្ពុជា និងក្រៅប្រទេស ហេតុនេះយុវជន​ត្រូវពឹង​ផ្អែកលើខ្លួនឯង ឬ​អាណាព្យាបាល​ជាអ្នកបង្រៀន​។ ជម្រើសមួយក្នុងចំណោមជម្រើស​ផ្សេង​ទៀត​គឺការ​ដាក់​ប្រាក់​សន្សំក្នុ​ងគ្រឹះស្ថានហិរញ្ញវត្ថុ ដែលលោកាំង តុងងី ថាមានសុវត្ថិភាព និងអាច​ទទួល​​បាន​ការ​​ប្រាក់បន្ថែម។

កញ្ញា​ សេង​ ស្រី​ល័ក្ខ ​ វ័យ​២១​ឆ្នាំ​ ជានិស្សិត​ឆ្នាំទី​៣ នៃសកល​វិទ្យាល័យ​ពាណិជ្ជសាស្ត្រ​អេស៊ី​លីដា។ កញ្ញា​ ទទួលបាន​ប្រាក់ចាយ​ប្រចាំ​ថ្ងៃ​ចន្លោះពី​១២ ០០០​រៀល ទៅ​១៥ ០០០រៀលក្នុង​មួយថ្ងៃ​ទៅតាម​តម្រូវការចាយ​វាយប្រចាំ​ថ្ងៃ​ ដូចជា​ការចាក់សាំង​ម៉ូតូជាដើម។ នៅក្នុងឱកាសបុណ្យទាន ឪពុក​របស់ស្រី​ល័ក្ខ ដែលជាសន្តិសុខ តែងឲ្យស្រី​ល័ក្ខនូវបា្រក់​ឧបត្ថមបន្ថែមដែលគាត់​ទទួលបានពី​ការងារ​ថែមម៉ោង។​​ ក្រៅពីការ​ចំណាយ​ប្រចាំថ្ងៃ ស្រី​ល័ក្ខយកលុយនៅសល់​ទៅសន្សំទុកដោយការ​ញាត់​កូនជ្រូក។

កញ្ញា​ សេង​ ស្រី​ល័ក្ខ លើកឡើងថាម្តាយរបស់​​កញ្ញា បានបាត់​បង់ឪពុក​ម្តាយ​ក្នុង​របបប៉ុលពល។ ម្តាយ​របស់​កញ្ញាត្រូវតស៊ូក្នុងជីវិត ដោយធ្វើការក្នុង​ហាងអាហារ​រហូតក្លាយជាអ្នកបម្រើការក្នុងផ្ទះ​របស់រដ្ឋទូត​មួយ​កន្លែង​ក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយបានលាឈប់មកប្រកបការងាររកស៊ីផ្ទាល់ខ្លួនវិញ មុនពេលនៃការរីករាលដាលនៃជម្ងឺកូវីដ១៩។

កញ្ញារំលឹកសម្តីរបស់ម្តាយខ្លួនថា៖ «គាត់ថា ចាយ​សល់អី​ដាក់កូន​ជ្រូក​ទៅ តិចច្រើនអី ​គាត់​ថា​ឱ្យ​ដាក់ទៅ»​។

យោងតា​ម​ការស្រាវជ្រាវ​របស់ East-West Center ចេញផ្សាយកាលពី​ខែមករា ឆ្នាំ២០០១ បញ្ជាក់ថា ក្រោយសម័យខ្មែរ​ក្រហម ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​មានប្រាក់ក្នុង​ហោប៉ៅ​ត្រឹមតែ ២៨​ដុល្លារអាមេរិចកក្នុងម្នាក់ (ឬប្រមាណ ១០៦.១៣ ដុល្លារ បើ​គិត​ទាំងអតិផរណាក្នុង២០២៤នេះ) លុយនេះ​មានចរាចរណ៍​ក្នុងទី​ក្រុងតែ​ប៉ុណ្ណោះ។

កាលពីដើមឆ្នាំ២០២៤​នេះ ធនាគារ​ជាតិ​​កម្ពុជា និង​​ក្រសួង​អប់រំ​ យុវជន​ និង​​កីឡា បាន​ចុះ​អនុ​ស្សារ​ណ​អនុវត្ត​គម្រោងបញ្ជ្រាបចំណេះដឹងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុទៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សាជាតិ ក្រោយស្ថាប័នរដ្ឋ​ទាំង​២នេះ​​ដឹកនាំកិច្ចប្រជុំកាលពីចុងឆ្នាំ២០២៣។ បច្ចុប្បន្នគម្រោង​ចំណេះដឹងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុរយៈពេល ៣ឆ្នាំនេះ មានចាប់ពីថ្នាក់ទី ៥ដល់​ថ្នាក់ទី​១២។

អ្នកស្រី​ ឃួន​ វិចិ្ឆកា អ្នកនាំពាក្យ​ក្រសួង​អប់រំ​ យុវជន និង​កីឡា​ បញ្ជាក់ថា កម្មវីធីសិក្សា​មាន​មុខវិជ្ជា គេហវិទ្យា​ ដើម្បីបង្រៀន​សិស្ស​ពី​បញ្ហា​ចំាបាច់​ផ្សេង​ៗសម្រាប់ការរស់នៅ ដែលក្នុងនោះក៏មាន​​ការ​សន្សំ​ប្រាក់ផងដែរ​។

អ្នកស្រី​​បន្ថែមថា៖ «យើង​ក៏​សហការ​ជាមួយដៃគូ​ខាង​ក្រៅ​ ដើម្បី​រៀបចំជា​កម្មវិធីមួយ​ទៀត​ ដែលយើង​ហៅថា ​Cha-Ching (ឆា-ឈីង)»។ លោកស្រី​បន្តថា៖ «ក្រៅពីហ្នឹង​ជាមួយនឹង​ធនាគារជាតិ​កម្ពុជា​ នៅក្នុង​ការរៀប​ចំបន្ថែម​នៅ​កម្មវិធី​ហិរញ្ញវត្ថុ​ផងដែរ»។

កម្មវិធី​ឆា-ឈីង ជាកម្មវិធីអប់រំចំណេះដឹង​ហិរញ្ញវត្ថុ​មូលដ្ឋាន ដោយមានគោលដៅ​៤សំខាន់ គឺការរក​ប្រាក់ចំណូល ការសន្សំ ការចំណាយ និងការបរិច្ចាគ ដែលបានចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំ២០១៦។​បើយោងតាមគេហទំព័រផ្លូវ​ការ​ Prudence កម្មវិធី ឆា-ឈីង ជាកិច្ចសហការរវាង JA Asia Pacific ​ជាមួយនឹង​ក្រសួង​អប់រំ​នៃប្រទេសមួយចំនួន ​ក្នុង​នោះក៏មាន​កម្ពុជាផង​ដែរ។

មេរៀនជីវិត​អាណាព្យាបាល​ ​បង្រៀនកូនឱ្យសន្សំសំចៃ

ថ្វីបើការរៀបចំទុកដាក់ឲ្យកូនៗចេះសន្សំលុយ និងយល់ដឹងពីចំណេះដឹង​ហិរញ្ញវត្ថុមាន សារៈសំខាន់​ក៏ប៉ុន្តែអ្នកជំនាញលើកឡើងថា ឪពុកម្តាយត្រូវមានតុល្យភាពរវាងការសន្សំសំចៃ និងការចាយ​វាយ​ប្រកបដោយសុខមាភាព មិនអាចភាពកំណាញ់ក្នុងការចាយវាយពេកនោះទេ។

លោក ទុំ តុលា នាយក​សិក្សា​ធិការ​ផ្នែក​បំណិន​ជីវិត​ និង​ Leader in Me នៃបណ្តាញ​គ្រឹះស្ថាន​អប់​រំ   វេសឡាញ អេឌ្យូខេសិន យល់ឃើញថា ផលវិបាកមួយដល់ក្មេង​ពេលអប់រំកូនឱ្យចេះសន្សំ គឺភាពកំណាញ់ក្នុងការចាយវាយ តែសកម្មភាព​នេះ​បង្ហាញថា ពួកគាត់ចេះ​កម្រិ​ត​ចាយ​វាយ​ច្បាស់​លាស់​​។ ប៉ុន្តែលោកយល់ឃើញថា ការអប់រំបែបនេះផ្តល់ផលវិជ្ជមានច្រើនដល់ក្មេងនាពេលអនាគត ជាពិសេសក្មេងទាំងនោះនឹងធំឡើងក្លាយជា​អ្នកមានជីវភាពធូធារនាពេលខាងមុន​។

លោកអះអាងថា៖ «ក្មេងមានចំណេះដឹងហិរញ្ញវត្ថុ គាត់នឹងមិនក្រទេ»។ លោកបន្ថែបថា ៖«ដោយសារតែគាត់ដឹងថា ការប្រើ​​ប្រាស់លុយត្រូវយ៉ាងមិច បានន័យគាត់ចេះសន្សំ គាត់ដឹងថា ​តើធ្វើមិចទើបបានលុយ គាត់ចេះវិនិយោគ គាត់ចេះបើក Business [អាជីវកម្ម] បើ​គាត់​មិនចេះ​ទេ​ គាត់ចូល​ហ៊ុន​ជាមួយ​គេ​អ៊ី​ចឹង​ណា​»។

បើទោះជា លោកស្រី ​ចង់ឃើញ​កូនខ្លួន​​មានការលុតដំ ប៉ុន្តែ​ក៏មិន​តឹង​រឹង​ខ្លាំងពេក​ដូចជំនាន់លោកស្រី​នៅក្មេងនោះ​ទេ ដោយហេតុថា​បរិបទ​សង្គមមានការប្រែប្រួល​។ លោកស្រីថា ខ្លួនគ្រាន់តែមាន​ភាពច្បាស់លាស់​ចំពោះកូនៗក្នុងការដកប្រាក់សន្សំនោះដើម្បីចាយវាយ​ លុះត្រាតែ​ករណី​ចាំបាច់ ឬសំខាន់ខ្លាំង។

លោកស្រី​លើកឡើង​ថា៖ «​ប៉ុន្តែយើងអត់កំហិតឱ្យគាត់ [កូនរបស់លោកស្រី] ធ្វើ​ដូចយើង​សម័យនៅជាកូន​គាត់ [ឪពុកម្តាយលោកស្រី] ទេ ព្រោះនៅពេលយើង​ជាកូនគាត់ រឿងរបស់យើង​ និង​គាត់។ ប៉ុន្តែពេល​យើងជាម្តាយ​កូន​ យើង​អត់យករូបមន្តកំហិត ឬតឹងហ្នឹងទេ យើងព្យាយាមមិនតឹងពេក មិនធូរពេក»។

​ជាលទ្ធ​ផល​នៃការ​អប់រំ​កូ​នឱ្យ​ចេះសន្សំប្រាក់បែបនេះ លោកស្រី​សង្កេត​ឃើញថា កូនៗរបស់អ្នក​ស្រីនៅតែបន្តការ​ចាយ​វាយត្បិតត្បៀត។ ទោះបីជា​កូន​របស់លោកស្រី​ក្លាយជាយុវ​ជន​ហើយ តែលោកស្រី​នៅ​តែផ្តល់​ប្រាក់​ឧបត្ថម្ភ​ដដែល។

ក្តី​រំពឹង​នាពេល​អនាគត​លើចំណេះដឹង​ហិរញ្ញវត្ថុសម្រាប់កុមារ​​

​លោក ទុំ តុលា ​ចង់ឃើញ​កុមារ​កម្ពុជាមាន​ចំណេះដឹង​ហិរញ្ញវត្ថុ​ដូចនឹង​ប្រទេស​អភិវឌ្ឍន៍​ ដើម្បីឲ្យ​ពួកគេអាចប្រើប្រាស់លុយ​ប្រកប​ដោយ​ប្រសិទ្ធភាព​។ ​

ចំណែកលោកស្រីវាល់គុជ ផល្លា​ ចង់ឃើញ​អាណាព្យាបាល​ ឬឪពុកម្តាយ​ទាំងអស់បង្រៀន​កូនឱ្យ​ចេះ​សន្សំប្រាក់ទៅតាម​ស្ថានភាព​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារ​ខ្លួន។ លោកស្រីបន្ថែមថា កូនៗត្រូវការបំណិនជីវិត​ខ្លះ ដើម្បី​ស្គាល់ពី​តម្លៃ​នៃលុយ។

សម្រាប់កញ្ញា សេង ស្រីល័ក្ខវិញ បើកញ្ញាមានបុត្រនៅថ្ងៃអនាគត កញ្ញាមានគម្រោងសន្សំប្រាក់​មួយកញ្ចប់ដើម្បីទុកផ្គត់ផ្គង់ដល់ការសិក្សារបស់កូនដល់កម្រិតបរិញ្ញាប័ត្រ។

កញ្ញាបញ្ជាក់ថា៖ «ខ្ញុំព្យាយាមបង្កើត Saving [ប្រាក់សន្សំ] សម្រាប់គាត់រៀនក្នុងឆ្នាំណា មួយឆ្នាំប៉ុន្មាន ដើម្បីទុកឱ្យគាត់ទៅរៀន»៕

ទិវា​អឺរ៉ុប ឬ Europe Day ត្រូវបាន​ប្រារព្ធឡើង​ជារៀងរាល់ឆ្នាំ​ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៩ ខែឧសភា​ ដើម្បី​​សន្តិភាព និងការ​រួប​រួម​នៃទ្វីប​អឺរ៉ុប។ ទិវានេះ​ជា​ថ្ងៃ​កំណើត​​នៃ​សហភាព​អឺរ៉ុប និង​ជា​​ខួបនៃ​សេចក្តី​ថ្លែង​ការណ៍​របស់​​លោក រ៉ូបឺត ស្ហូម៉េន (Robert Schuman ) រដ្ឋមន្រ្តី​ការបរទេសបារាំង​ពី​ការកែទម្រង់កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​នយោបាយ​នៅអឺរ៉ុប ជំរុញ​ឱ្យ​សង្គ្រាម​រវាង​ប្រទេសក្នុងទ្វីប​អឺរ៉ុប​មិន​អាច កើតឡើងបាន។ ​​

នៅកម្ពុជា ​សហភាពអឺរ៉ុប​បាន​ប្រារព្ធ​ទិវា​អឺរ៉ុប​លើកទី​៧៤​នេះ ដើម្បី​​​អបអរ​សារទរ​សន្តិភាព​ សុវត្ថិភាព និងការ​រួប​រួម​គ្នា​នៅអឺរ៉ុប និង​តួនាទីសំខាន់របស់យុវជន ដើម្បីសម្រេចបាន​ការផ្លាស់ប្តូរទៅនឹងបរិស្ថានបៃតង និង​អនាគត​​ប្រកប​ដោយ​​និរន្ត​ភាព​។ ​

​លោក អ៊ីហ្គោរ៍ ឌ្រីសម៉ាន់ (Igor Driesmans) ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហភាព​អឺរ៉ុប​ប្រចាំ​​កម្ពុជា ប្រាប់ Newsroom Cambodia ថា រលកកម្តៅ​នៅ​កម្ពុជា​រយៈ​ពេល​ប៉ុន្មាន​ខែចុង​ក្រោយនេះ ជា​សក្ខីភាព​បញ្ជាក់ថា ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុជារឿងពិត។ លោក​ថា ការប្រែប្រួល​អាកាស​ធាតុ មាន​គ្រោះ​ថ្នាក់ដល់វិស័យ​កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងប្រជាជន ជាពិសេសលើមនុស្សចាស់ ប៉ុន្តែយុវជនគឺជាអ្នក​ទទួល​ខុសត្រូវ​ និងផ្លាស់ប្តូរអនាគត។  

លោក​និយាយ​ជាភាសាអង់គ្លេស និង​ត្រូវបាន​ប្រែសម្រួលជាភាសាខ្មែរ​តាម​ន័យ​ដើម​ថា​៖ «ការ​ផ្តោត​សំខាន់ទៅលើយុវជន ព្រោះពួកគេត្រូវរៀបចំកិច្ចការទាំងនេះ សម្រាប់​រយៈពេល​ហាសិប​ឆ្នាំ ឬចិត​សិប​ឆ្នាំ ឬជាច្រើនឆ្នាំបន្តទៀត។ យុវជនគឺជាភាគីពាក់ព័ន្ធដ៏សំខាន់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរ»។

ក្នុងទិវា​អឺរ៉ុប​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៩ ខែឧសភា​នេះ​ ក៏​មាន​​​ការ​ចូលរួម​​​ពី​​វាគ្មិន​ដែល​ជា​អ្នក​បង្កើត​មាតិកា​​បែប​បរិស្ថាន គំនូរ​បែប​ឌីជីថល សកម្មជន​សមភាព​យេនឌ័រ និងវាគ្មិនផ្សេងៗទៀតចំនួន​៧រូប ដើម្បី​ពិភាក្សា​លើប្រធានបទស្តីពី «ការលើក​កម្ពស់​ការ​យល់​ដឹងពី​និរន្ត​ភាព​បរិស្ថាន​តាមរយៈ​ការ​បង្កើត​​មាតិកា»។

សុទ្ធ ពៅសំណាង ជាសកម្មជនសមភាពយេនឌ័រ និងជាវាគ្មិនមួយរូបក្នុងកម្មវិធី បានប្រាប់​ Newsroom Cambodia ថា គាត់ចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងលើការប្រារព្ធទិវាសហភាពអឺរ៉ុបនេះ ដោយសារ​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​បញ្ហា​ប្រែប្រួលអាកាស​ធាតុ​។ សំណាង បន្ថែមថា​ ទោះបីជាសំណាង​ ជាអ្នក​តស៊ូ​មតិ​ទាក់ទងនឹងសិទ្ធិអ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា និងសមភាពយេនឌ័រ ប៉ុន្តែ​សំណាង​ក៏​សង្កេត​ឃើញពី​ទំនាក់ទំនង​គ្នា​រវាង​ការប្រែប្រួល​អាកាសធាតុ និងសមភាព​យេនឌ័រ ដោយសារ​ស្រី្ត និងក្រុមជន​មាន​សំឡេង​តិច​ ជាអ្នក​រង​គ្រោះ​ផ្ទាល់ពីការប្រែប្រួល​អាកាស​ធាតុនេះ​។

សំណាង បន្ថែម​ថា​៖ «អញ្ចឹងខណៈពេលដែលបញ្ហារបស់ស្ត្រីមានច្រើន បញ្ហាអ្នកមាន​សំឡេង​តិច​មានច្រើន ដោយសារតែ Climate Changes [ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ] ប៉ុន្តែ​អ្នក​តំណាង​សំឡេង​របស់ពួកគាត់តិចមែនទែនក្នុងការធ្វើគោលនយោបាយ»។

អ្នកចូលរួម​ទិវាអឺរ៉ុប​​​​បាន​បង្ហាញ​ចំណាប់អារម្មណ៍​​របស់ខ្លួន​លើការ​​ប្រារព្ធ​ទិវា​នេះ មកកាន់ Newsroom Cambodia ដោយក្តីបារម្ភ​ជុំវិញបញ្ហា​បរិស្ថាន និងតួនាទី​យុវជន ដើម្បី​​ដោះស្រាយ​​បញ្ហា​ប្រឈមនេះ​។

លោក​ ម៉ន ពិសិដ្ឋ អាយុ​២០ឆ្នាំ ជានិស្សិតមកពីវិទ្យាស្ថានសិក្សាអន្តរជាតិ និងគោល​នយោ​បាយ​​​សាធារណៈ បានថ្លែងប្រាប់ Newsroom Cambodia ថា ទិវា​អឺរ៉ុប បាន​ផ្តល់​ឱកាស​ដល់​យុវជន​ ដើម្បីពង្រឹង​ចំណេះដឹងទាក់ទងនឹងបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ និងតួនាទី​យុវជន​ក្នុង​ការដោះស្រាយ​បញ្ហា​បរិស្ថាន តាមរយៈ​ស្តង់​នីមួយៗ។

លោក​បន្ថែមថា៖ «យើងក៏មិនគួរភ្លេចដែរថា អ្វីដែលជាទិសដៅចំណុចសំខាន់នោះ គឺជា​ការចូលរួម​របស់យើង​ទាក់ទងជាមួយ​នឹងការពង្រឹ​ង​ចំ​ណេះ​ដឹ​ង​ផ្នែកបរិស្ថាន ជាមួយ​នឹង​ការយល់ដឹង​បន្ថែមទាក់ទងនឹងតួនាទីរបស់យុវជន ថាតើយើងមានតួនាទីអ្វីខ្លះ ក្នុង​ការចូលរួម​ដោះស្រាយ​បញ្ហាបរិស្ថាន?»។

កញ្ញា យៀង ម៉ានិច អាយុ១៨ឆ្នាំ ជានិស្សិតមកពី​​វិទ្យាស្ថានសិក្សាអន្តរជាតិ និងគោល​ន​យោ​បាយ​​សាធារណៈ​បានលើកឡើងថា កញ្ញា​​បាន​ស្វែង​យល់​អំពី​បញ្ហា​អាកាសធាតុ​ ដែល​ជា​បញ្ហា​ទូទៅ​ដែលកំពុងមាន​ការចាប់អារម្មណ៍​​ពីស្ថាប័ន​ពាក់ព័ន្ធ​ផ្សេងៗ​ទាំងរដ្ឋាភិបាល និង​អង្គការ​ក្រៅ​​រដ្ឋាភិបាល។

កញ្ញាបន្ថែមថា៖ «​អ្វីដែលខ្ញុំចាប់អារម្មណ៍ជាងគេ គឺមានការបញ្ចូលក្មេងស្រី ឬស្រ្តី​ឱ្យ​ចូល​រួម​​ក្នុងក​ម្មវិធី​ទាំង​អស់ហ្នឹង តួយ៉ាងដូចជាវាគ្មិនរបស់យើង គឺមានមនុស្ស​ស្រី​ដែល​គា​ត់​ជា​អ្ន​ក​បង្កើត​មាតិកា ជា​សិ​ស្ស​វិទ្យាល័​យ​ វាគឺជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យខ្ញុំមានអារម្មណ៍ថា ជំរុញ​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ខ្លាំង​មែនទែន»។

ព្រះតេជគុណ​ ពក ពន្លឺ ព្រះជន្ម ២៨​វស្សា មានសង្ឃដីកាថា ការផ្តល់ឱកាសឱ្យយុវជនចូលរួម​​ស្វែងយល់​អំពី​​បរិស្ថាន និង​ផ្តល់ឱកាស​ដល់យុវជន​ស្រលាញ់​​បរិស្ថាន​​អាច​បង្ហាញ​ទស្សនៈ​វិស័យ គំនិត និងការបារម្ភរបស់ពួកគេ​ក្នុង​ទិវា​អឺរ៉ុបនេះ គឺជារឿង​សំខាន់។  

ព្រះតេជគុណបន្ថែមថា៖ «បរិស្ថាននេះកំពុងតែជាប្រធានបទក្តៅមួយ មិនមែន​តែស​ម្រា​ប់​យុវជន​កម្ពុជាទេ គឺទូទាំងសកលលោក។ អញ្ចឹងកាលណា សហភាពអឺរ៉ុបបានផ្តល់​ឱកាស​យុវជ​ន និងយុវជនបានជួបជុំគ្នាជជែកអំពីបរិស្ថាន។ វាជាសញ្ញាមួយថា យុវជន​ក​ម្ពុ​ជាក៏​បា​ន​ខ្វល់ខ្វាយ​អំពីបរិស្ថានផងដែរ»។

យោង​តាម​របាយការណ៍​របស់ធនាគារ​ពិភពលោក ចេញផ្សាយកាលពី​ថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣នេះ បញ្ជាក់ថា ការប្រែប្រួល​អាកាសធាតុនាំឱ្យកម្ពុជា​ចំណាយ​ទឹក​ប្រាក់៩%​នៃ​ផលិតផល​ក្នុង​ស្រុក​សរុបក្នុង​ឆ្នាំ​២០៥០ ហើយភាពក្រីក្រ​នឹង​កើន​ឡើង​៦%​នា​ឆ្នាំ​២០៤០។

ក្នុង​របាយការណ៍​របស់ធនាគារ​ពិភព​លោក ផល​ប៉ះ​ពាល់​នៃ​អាកាស​ធាតុ​បង្ក​ហានិភ័យ​ច្រើន​ដល់​ប្រទេស និង​ប្រជាជន​ ហើយ​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​បញ្ហា​ប្រឈម​ដល់​ការ​អភិវឌ្ឍ​កាន់​តែ​ធ្ងន់ធ្ងរ ដោយ​ទឹក​ជំនន់​នឹង​បង្ក​ការ​ខាត​បង់​កាន់​តែច្រើន​ឡើង​ដល់​រោង​ចក្រ ផ្លូវ​ថ្នល់ ផ្ទះ​សម្បែង និង​សាលារៀន និង​បណ្តាល​ឲ្យ​សេវាកម្ម និង​ខ្សែ​សង្វាក់​ផ្គត់​ផ្គង់​សំខាន់ៗ​ជួប​ភាព​រអាក់​រអួល​។ បម្រែ​បម្រួល​អាកាសធាតុ​ត្រូវ​បាន​ព្យាករណ៍​ថានឹង​បណ្តាល​ឲ្យ​ទិន្នផលដំណាំ​ និង​ជលផល​ធ្លាក់​ចុះ ​ដែល​បង្ក​បញ្ហា​ប្រឈម​ដល់​សន្តិ​សុខ​ស្បៀង​ និង​អាហារូបត្ថម្ភ សីតុណ្ហភាពកាន់​តែ​ខ្ពស់ និង​ភ្លៀង​ធ្លាក់​ខ្លាំង​ប៉ះ​ពាល់​យ៉ាង​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ដល់​សុខភាព ហើយ​ជា​ដើម​ចម​នៅ​ពី​ក្រោយ​ការ​កើន​ឡើង​ជំងឺ​ផ្សេងៗ​។

លោក អ៊ីហ្គោរ៍ ឌ្រីសម៉ាន់ ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហភាព​អឺរ៉ុប​ប្រចាំ​​កម្ពុជា​​​​​ចង់ឃើញ​យុវជន​ដែល​ ធ្វើសកម្មភាព​ក្នុង​ថ្ងៃនេះ​ តាមរយៈការតស៊ូមតិ បង្កើតវត្ថុ​បំណង និងការច្នៃ​ប្រឌិត ដើម្បី​ដោះស្រាយ​​បញ្ហា​សេដ្ឋកិច្ច ​បរិស្ថាន​ និងគោលដៅ​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​បម្រែបប្រួល​អាកាស​ធាតុ ​សម្រាប់​និរន្តភាពនាពេលអនាគត៕​

ក្នុង​សារដែល​បង្ហោះ​លើ​ទំព័រហ្វេសប៊ុក​ក្រសួង​បរិស្ថាន​​កាល​ពីថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ​២០២៤​បញ្ជាក់ថា​ មាន​ក្រុមហ៊ុន​តែមួយ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​បាន​​នាំ​ចូល​ថង់​ប្លាស្ទិក​ប្រើប្រាស់ទូទៅ សរុប​ចំនួន ១២ ៣៣៦, ៣៨ គីឡូក្រាម។ ហើយ​​ការ​នាំ​ចូល​​ថង់​​ប្លាស្ទិក​សម្រាប់​បម្រើ​សង្វាក់​ផលិត​កម្ម មានក្រុមហ៊ុនចំនួន​២ ទទួលបានការអនុញ្ញាត​ពី​ក្រសួង​បរិស្ថាន ក្នុង​បរិមាណចំនួន ៩ ១៥២,៤៤ គីឡូក្រាម​។ សម្រាប់​ត្រីមាសទី១ ឆ្នាំ២០២៣ ការនាំចូលប្លាស្ទិកសរុប​ទាំងពី​រ​ប្រភេទ​​មានចំនួន ៨៤​ ៨៧៧,៣៨គីឡូក្រាម។  

យោង​តាមការ​រាយការណ៍របស់​​ UNDP ក្នុងរាជធានី​​ភ្នំពេញតែមួយ ថង់​ប្លាសិ្ទក​ចំនួន​១០​លាន​ថង់ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជារៀងរាល់​ថ្ងៃ។ ការប្រើប្រាស់ថង់ប្លាសិ្ទកនេះ ស្ថិត​ក្នុង​រូបភាព​ជា​អាជីវកម្ម​លក់ដូរតូចធំ ដូចជាហាងលក់សម្លៀកបំពាក់ តូបអាហារជាដើម។ អាជីវកម្មទាំងនោះ​ ជំរុញឱ្យមានការ​ប្រើថង់ប្លាស្ទិកតម្លៃថោក ដើម្បីខ្ចប់ទំនិញ​ ឬបម្រើសេវាកម្មរបស់ខ្លួន។

ក្នុង​សារដែល​បង្ហោះ​លើ​ទំព័រហ្វេសប៊ុក​ក្រសួង​បរិស្ថាន​ដដែល បាន​ស្រង់​សម្តី​របស់​​លោក​ អ៊ាង សុផល្លែត រដ្ឋ​មន្រ្តី​ក្រសួង​បរិស្ថាន​​ថា ការថយចុះនេះ​ជាសញ្ញា​​វិជ្ជ​​មានបង្ហាញ​ថា​​ កា​រ​អប់រំ​ផ្សព្វផ្សាយ​​ពី​ការ​​អនុវត្ត​យុទ្ធនាការ​កាត់​បន្ថយ​ការប្រើ​ប្លាស្ទិក កន្លង​មក​ទទួល​បាន​ជោគ​ជ័យ​។

អ្នកនាំពាក្យក្រសួងបរិស្ថាន លោក ខ្វៃ អាទិត្យា ប្រាប់ Newsroom Cambodia បន្ថែម​ថា ការ​ថយ​ចុះ​ការនាំ​ប្លាស្ទិក​​នេះ​កើតចេញពីយុទ្ធនាការ​កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ប្លាស្ទិករបស់ក្រសួង ក្រោ​ម​ប្រធាន​បទ «ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំមិនប្រើថង់ប្លាស្ទិកទេ» និងការ​ផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិត​លើ​ការប្រើប្រាស់​បា្លស្ទិក​​របស់​​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​​​។

លោក ខ្វៃ អាទិត្យា បន្ថែម​ថា៖ «យើងឃើញថាជោគជ័យដោយសារតែ​មាន​ការកែប្រែ ផ្នត់​គំនិត ការឈប់ប្រើប្រាស់ថង់ប្លាស្ទិកនេះ បានន័យថា ប្រជាពលរដ្ឋបានជ្រួតជ្រាប។ តាមរយៈ​នេះ គាត់មានការគិតគូរចំពោះសុខភាព គិតគូរចំពោះបរិស្ថាន អ៊ីចឹងហើយការបញ្ជាទិញ ឬ​ការប្រើប្រាស់អីហ្នឹង មានការថយចុះ»។

ចលនា​​កាត់បន្ថយ​​ការប្រើ​ប្រាស់​ប្លាស្ទិក​ក្រោម​ប្រធាន​បទ «ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំ​មិន​ប្រើ​ថង់​ប្លាស្ទិក​ទេ​» នេះ​ ​ត្រូវ​បាន​ក្រសួង​បរិស្ថាន​ប្រកាស​​​ចាប់​ផ្តើ​មតាំង​ពីថ្ងៃទី​​១​ ខែកញ្ញា​ ឆ្នាំ​២០២៣​​។ ​

​បើ​តាម​គេហទំព័រ​របស់ UNDP ប្លាស្ទិក​ចំនួន​​ ៤៣០ លាន​តោនត្រូវបាន​ផលិត​ជាប្រចាំឆ្នាំ​ជុំវិញ​ពិភពលោក។ ប្លាសិ្ទក​ មានផ្ទុក​​សារធាតុ​គីមី​ច្រើន​ជាង​១៣,០០០ ប្រភេទ​ដែលមាន​ផលប៉ះពាល់​ដល់​សុខភាពមនុស្ស​ និងធម្មជាតិ​។ សារធាតុ​គីមីនេះ អាចលេច​ចេញពី​ប្លាស្ទិក​ទៅកាន់​ដី​ ខ្យល់ និង​ទឹក​ ទៅ​តាមដំណាក់​កាល​នីមួយ​ៗ​នៃ​វដ្តជីវិត​របស់​បា្លស្ទិក៕

នេះ​ជាបទ​សម្ភាស​រវាង​លោក​ អេនឌី​ ប្រោវ៉ឺ (Andy Brouwer) ជាមួយ​លោក​ ហុង​ សេងលី សិក្ខាកាម​ញូសន៍រូមខេមបូឌា​ (Newsroom Cambodia) អំពី​បទពិសោធន៍៣០ឆ្នាំ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ។

Q: ជម្រាបសួរលោក អេនឌី​ ប្រោវ៉ឺ!

A: បាទជម្រាបសួរ!!

Q: តើលោកអាចរំឮកបាន​ទេនៅពេលដែល​លោក​មកដល់ប្រទេសកម្ពុជា​ដំបូង​កាលពី​៣០ឆ្នាំមុន?

A: ខ្ញុំ​មានគម្រោង​ធ្វើ​ដំណើរ​មកកាន់​ប្រទេសកម្ពុជា​យូរ​មកហើយ។ ខ្ញុំបាន​ដឹងពី​កម្ពុជា​ដំបូងក្នុងឆ្នាំ​១៩៧៩​ ពេលខ្ញុំបានទស្សនា​ឯកសារមានឈ្មោះថា «ឆ្នាំសូន្យ» របស់អ្នកកាសែត ឆន ហ្វីល​ធី (Jonh Pilger)។ អំឡុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៨០​ ខ្ញុំ​បាន​ដឹងពី​កម្ពុជា​កាន់តែ​ច្រើនឡើង។ ខ្ញុំធ្លាប់ចូលរួមក្នុង​ក្រុម​ហៅថា​ Action Cambodia និង Friend of Cambodia ពេលអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) ចូល​មក​កាន់​កម្ពុជា និង​រៀបចំការ​បោះឆ្នោត​ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣។

ឆ្នាំ​១៩៩៤​ ទើបខ្ញុំមាន​ទំនុកចិត្ត​នឹង​មកកម្ពុជា​ដោយ​ខ្លួនឯង។ ការមកកម្ពុជាដំបូងមាន​រយៈពេល​៥ថ្ងៃ​ ដោយ២ថ្ងៃនៅទីក្រុងភ្នំពេញ និង​៣ថ្ងៃនៅខេត្តសៀមរាប។ ខ្ញុំមិន​ដឹងថា ខ្ញុំ​មានសេចក្តី​រំពឹង​បែប​ណា​នោះទេ​ ពីព្រោះ​តែខ្ញុំ​មិនដែល​​មកទ្វីប​អាស៊ី​ពីមុនទេ។ ខ្ញុំធ្លាប់​តែ​ធ្វើដំណើរនៅក្នុងអ៊ឺរ៉ុប។ អ្វី​ដែល​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​មុនពេល​មកដល់​ទីនេះ ខ្ញុំ​កក់ការធ្វើដំណើរ​ សណ្ឋាគារ  មគ្គុទ្ទេសក៍ទេសចរណ៍ដោយ​ខ្លួនឯងពីអង់គ្លេស តាមរយៈ​សំបុត្រ មិនមែនតាមរយៈ​ទូ​រស័ព្ទ មិនមែនតាមរយៈអ៊ីម៉ែល​។

ពេល​ខ្ញុំមក​ដល់ព្រលាន​យន្តហោះនៅភ្នំពេញ​ វាមានសភាពវឹកវរ។ មនុស្សទាំងអស់​ចុះចេញពី​យន្តហោះ រួចដើរទៅ​កាន់អគារ​តូចមួយ។ ពួកគេទទួលបាន​កាបូប ហើយចេញពី​អគារនោះ។ តែខ្ញុំនៅតែ​ស្ថិតក្នុង​អគារ​នោះ ហើយ​ព្យាយាម​និយាយទៅ​កាន់​អ្នកនៅទី​នោះថា «កាបូបខ្ញុំ កាបូបខ្ញុំ»។ ខ្ញុំមិនដឹងថា​ នឹងត្រូវធ្វើ​បែបណា​ទេ ដូច្នេះ​ខ្ញុំក៏ដើរចេញពី​អាគារនោះ។ ពេលចេញ​មក​ក្រៅ​​ពី​អគារនោះ ខ្ញុំបានឃើញមនុស្ស​សំឡឹង​មករកខ្ញុំ​។

ខ្ញុំបានឃើញ​បុរសម្នាក់ ជាមួយនឹងក្រដាសតួចមួយសរសេរថា «លោក អេនឌី»។ គាត់មកចាំទទួលខ្ញុំ​នៅព្រលានយន្តហោះ​។ យើងធ្វើដំណើរតាមដង​ផ្លូវនាទីក្រុង​ភ្នំពេញ ដែលនៅពេលនោះ ផ្លូវ​មិន​ត្រូវ​បា​ន​គេចាក់កៅស៊ូនៅឡើយ។ វាពិតជាឆ្គួតមែន។

Q: លោកបាន​បង្ហោះ​មាតិកា​ជាច្រើន​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ប្រាសាទបុរាណ វប្បធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ តើមកពីមូលហេតុ​អ្វីដែល​​ជំរុញឱ្យលោកចាប់អារម្មណ៍លើ​រឿងទាំង​​នេះ​?

A: ខ្ញុំ​តែង​តែ​ចូលចិត្ត​ប្រវតិ្តសាស្ត្រ​។ ខ្ញុំពេលធ្វើដំណើរទៅកាន់​កន្លែផ្សេងៗក្នុងពិភពលោក ខ្ញុំតែងតែ​ទៅកាន់សារមន្ទីរ​ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពីព្រោះវាជាចំនុចពិសេសនៃ​ប្រទេស​មួយៗ​។

ពេលខ្ញុំបានដឹងថា កម្ពុជាមានប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏អស្ចារ្យ​ បានជំរុញឱ្យ​ខ្ញុំព្យាយាមស្វែង​​យល់​ពី​កម្ពុជា ប៉ុន្តែ​ស្វែងរកអ្វីពីកម្ពុជា។ ដូច្នេះការ​មកកម្ពុជា​របស់ខ្ញុំ ដើម្បី​ស្វែងយល់ពី​ប្រាសាទបុរាណ និង​ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ។

កាលនោះ វាជាដំណើរផ្សងព្រេង ដើម្បីទៅដល់ប្រាសាទបុរាណនោះ និង​ឃើញ​ថា​មា​ន​អ្វី​នៅ​សេស​សល់ រួចបន្តដំណើរទៅកាន់ប្រាសាទផ្សេងទៀត។ ខ្ញុំគិតថា ប្រជាជនជាអ្វីដែលទាក់ទាញសម្រាប់ខ្ញុំ ពីព្រោះពួកគេរីករាយនឹងឃើញ​ខ្ញុំគ្រប់ទីកន្លែងដែលខ្ញុំទៅដល់។ ពួកគេ​រីករាយ​នឹង​ប្រាស្រ័យទា​ក់ទង​នឹងខ្ញុំ។

Q: ខ្ញុំចូលចិត្តមើលមាតិកាពាក់ព័ន្ធនឹងការធ្វើដំណើរទៅកាន់កន្លែងឆ្ងាយ​ក្នុងស្រុកខ្មែរ ដូចជាកោះ​កេរ​នាដើមទសវត្សឆ្នាំ​២០០០។ តើលោកអាចពណ៌នាពីការធ្វើដំណើរនៅ​ក្នុងអំឡុងពេលនោះ​យ៉ាង​ណា?

A:​ ខ្ញុំចាប់ផ្តើម​ធ្វើដំណើរ​ចេញឆ្ងាយ​ពី​ក្រុង​ភ្នំពេញ និងសៀមរាប​ ទៅ​កាន់​ទី​ជនបទឆ្ងាយៗ។ ការធ្វើ​ដំណើរ​បែបនេះ ខ្ញុំ​ត្រូវ​ការនរណា​នាំខ្ញុំទៅកាន់ទីនោះ ដោយមិន​ចំណាយ​ប្រាក់ច្រើនពេក។ វិធី​សាស្ត្រ​ងាយ​ស្រួលបំផុត គឺម៉ូតូ។ នៅសៀមរាប ភ្នំពេញ កំពង់ធំ បាត់ដំបង ខ្ញុំបានចងមិត្តភាព​ជាមួយនឹងម៉ូតូឌុបណា ដែលអាចនិយាយ​ភាសាអង់គ្លេសបានខ្លះ​។ ខ្ញុំនឹងទៅកំពង់ធំ ដែល​ជា​ទី​កន្លែងគោល ដើម្បីធ្វើដំណើរទៅ​កាន់ព្រះវិហារ កោះកេរ និងព្រះខ័ន កំពង់ស្វាយជាដើម។

ការណ៍សំខាន់នៃការបង្កើតមិត្តភាពនោះ ខ្ញុំទៅហូបបាយ​ជាមួយនឹងគ្រួសារពួកគេ។ ខ្ញុំ​នាំ​ពួកគេ​ទៅ​កាន់​ភោជនីយដ្ឋាន ហើយ​មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ពួកគេនៅតែជាមិត្តភក្តិខ្ញុំ។

ខ្ញុំមាន​មិត្តភក្តិ​ផ្សេងៗក្នុងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ ពួកយើងនឹងទៅស្វែងរក​ប្រាសាទបុរាណ​ ដែលបាក់បែក តែវាជាដំណើរផ្សងព្រេងដ៏អស្ចារ្យមួយ។ ខ្ញុំមិនចេះជិះម៉ូតូទេ ខ្ញុំជិះនៅពីក្រោយ​ ហើយ​ពួកយើង​នឹង​ធ្វើ​ដំណើរ​ជាច្រើន​ថ្ងៃ​ នៅក្នុងផ្ទះប្រជាជន ឬក៏ក្នុងផ្ទះសំណាក់។ ដោយសង្ឃឹមថា នឹង​ជួប​ប្រាសាទ​បុរាណ​ជាច្រើន​ក្នុងព្រៃ។

ជាមួយនឹងអារម្មណ៍ថា ជាមនុស្សអឺរ៉ុបដំបូង បានមកដល់ប្រាសាទទាំងនេះ ក្នុង​រយៈពេល​ជាង​១០០​ឆ្នំា។ សម្រាប់ខ្ញុំជាភាពរីករាយ ប៉ុន្តែវាឱកាសជួបប្រជាជនខ្មែរផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងភូមិខ្លះ ពួកគេ​មិន​ដែល​ឃើញ​ជនជាតិ​​បរទេសទេ។ កូនក្មេងនឹងពួន ឬរត់ចេញពេលជួបខ្ញុំ។ វាជា​អ្វី​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​ខ្ញុំ​បាន​ស្គាល់​ពី​កម្ពុជា។

ខ្ញុំភ្លេចប្រាប់ពីការធ្វើដំណើរ​ គឺពិបាក​ណាស់។ វាអាចចាយពេល ៧ ម៉ោង ពីកំពង់ធំ​ទៅ​ត្បែង​មានជ័យ​ក្នុង​ខេត្តព្រះវិហារលើផ្លួវគ្រួសក្រហម។ ប៉ុន្តែខ្ញុំព្យាយាមឈប់សម្រាកឱ្យបានច្រើនដង​ ដើម្បីនិយាយទៅមនុស្សរស់នៅទីនោះ។

Q: នៅលើ​បណ្តាញ​ទំនាក់ទំនងសង្គម​ហ្វេស​ប៊ុក​ ខ្ញុំបាន​ឃើញ​មាតិកាជា​ច្រើន​ពី «​រឿងវាលពិឃាត»។ តើ​ភាពយន្តនេះមាន​អត្ថន័យ​បែបណាដែរ​ចំពោះរូបលោកផ្ទាល់?

A:​ ភាពយន្តនេះ ផលិតក្នុងឆ្នាំ​១៩៨៤ និងចេញជាផ្លូវ​ការនា​ចុងឆ្នាំ​១៩៨៤។ ឆ្នាំ១៩៨៥ ខ្ញុំ​បាន​ទស្សនា​រឿ​ង​​វាលពិឃាតនេះ​។ វាជាការជ្រួតជ្រាប ឬស្វែងយល់​ពី​អ្វីកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលនោះ​។ ខ្ញុំ​មិន​ចាំ​ថា មានសៀវភៅ​និយាយពីខ្មែរក្រហមច្រើនក្នុងអំឡុងពេលនោះ ព្រោះ​ត្រឹមតែ​ប៉ុន្មានឆ្នាំតែប៉ុណ្ណោះ​។ ភាពយន្តនេះ បង្ហាញពី​វិនាសកម្ម​កើតក្នុងអំឡុងខ្មែរក្រហម។

តាមរយៈភាពយន្តនេះ ​មាន​ភាព​ងាយ​ស្រួល​សម្រាប់ខ្ញុំ​​ជាអ្នក​រស់នៅ​លោក​ខាង​លិច​ ដែលមិន​បាន​ដឹង​ថា​មាន​អ្វី​កើត​ឡើង​នៅ​អាស៊ី​។ ភាពយន្តនោះ ធ្វើ​ឱ្យ​យើង​​ស្វែងយល់ និងកោតសរសើរពី​អ្វី​ដែល​ប្រជាជន​កម្ពុជា​បានឆ្លងកាត់។ ​ប៉ុន្តែវា​ក៏ពិបាក​នឹងយល់ពី​ព្រោះ​ហេតុការណ៍​នេះ​ កើតឡើង​រវាង​ខ្មែរ និង​ខ្មែរ​។ វាពិបាកយល់ហេតុការណ៍នេះ ប៉ុន្តែ​រឿង​វាលពិឃាត ជា​ផ្នែក​សំខាន់សម្រាប់ខ្ញុំ ដើម្បី​ស្វែង​យល់​ពី​ប្រទេសកម្ពុជា។

ខ្ញុំពិតជាសំណាង​ ដែលបាន​ជួប​នឹងអ្នកដឹកនាំរឿង​ និង​តួអង្គមួយចំនួនទៀត [ក្នុងរឿងវាលពិឃាត]។ រឿងនេះ​ជះឥទ្ធិពលខ្លាំងមកលើ​រូបខ្ញុំ ដូច្នេះខ្ញុំនៅតែ​សរសេរពីវា​ ហើយចុងឆ្នាំនេះ​ ជាខួបទី៤០​នៃរឿងវាលពិឃាតនេះ។

Q: នៅលើ​វេបសាយ​របស់លោកបានសរសេរពីរឿងរ៉ាវចាប់ជម្រិតគ្រីសស្កូហ្វឺ ហៅវ៍ (Christopher Howes) ដែលជាអ្នកកំចាត់មីនជនជាតិអង់គ្លេស។ តើរឿងរ៉ាវរបស់គាត់មាន​ឥទ្ធិពល​បែបណាចំពោះរូបលោក?

A:​ តើអ្នកដឹងថាមានផ្លូវមួយមានឈ្មោះថា គ្រីសស្កូហ្វឺ ហៅវ៍? វាសិ្ថត​នៅ​មុខ​សាកលវិទ្យាល័យ​ជាតិ​គ្រប់គ្រង។

គ្រីសស្កូហ្វឺ ហៅវ៍ ជាវីរបុរស​អង់គ្លេសមួយរួប។ គាត់មកពី​ប្រីសថល (Bristol) មិន​ឆ្ងាយពី​កន្លែង​ខ្ញុំ​ធ្លាប់​រស់នៅ​ទេ​។ នេះ​រឿង​មួយ​ដែល​ធ្វើឱ្យខ្ញុំ​ចាប់អារម្មណ៍​រឿង​នេះ​។ តាមពិតបន្ទាប់ពី​ការ​ស្លាប់ ហើយ​រកឃើញ​សាកសពរបស់​គាត់ជាច្រើនឆ្នាំកន្លង​មកនោះ ឪពុករបស់គាត់​​បានអញ្ជើញសំបុត្រ​ខ្ញុំ​ចូល​​រួម​ពិធី​បុណ្យ​សព ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​មិនបាន​ទៅ​ចូលរួមទេ។

ពេលខ្ញុំបាន​មក​រស់នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ តុលាការ​បាន​កាត់ក្តី​ឃាតករសម្លាប់​ គ្រីសស្កូហ្វឺ ហៅវ៍។ ខ្ញុំ​ទៅ​ចូលរួម​​សង្កេត​​មើលការ​កាត់ទោសនេះ​រាល់ថ្ងៃ​ ដោយ​ខ្ញុំគិតជាវា​សំខាន់សម្រាប់ខ្ញុំ។ គាត់​មកកម្ពុជា​ ដើម្បី​ដោះមីនចេញ ដើម្បី​ឱ្យ​ដី​សម្រាប់​ជនជាតិខ្មែរ​រស់នៅចិញ្ចឹមជីវិត និង​បង្កបង្កើនផលបាន។ ការងារជាអ្នកដោះ​មីននោះ​គ្រោះថ្នាក់ហើយ​ តែបែរជាត្រូវបាន​ខ្មែរ​ក្រហមដ៏អាក្រក់​ចាប់​ជម្រិត​ទៀត​។

រឿង​រ៉ាវ​កើតឡើង​នៅពេលនោះ ​ក្រុមអ្នកដោះមីន​របស់គាត់​ត្រូវបាន​កាក់ឈប់​​ដោយខ្មែរ​ក្រហមក្នុង​តំបន់ដាច់​ស្រយាល​មួយ។ ខ្មែរ​ក្រហម​ប្រាប់ទៅ​លោក​គ្រីសស្កូហ្វឺ ហៅវ៍ ឱ្យ​ត្រលប់ទៅ​វិញ​ ដោយ​សារ​​តែគាត់​ជាជនជាតិ​បរទេស ដើម្បី​យក​លុយ​ត្រលប់​មកវិញ ​ទុក​ក្រុម​ការងារ​ផ្សេងទៀត​នៅទី​នេះ​។ ប៉ុន្តែគាត់​សុខចិត្ត​នៅ​ជាមួយនឹង​ខ្មែរ​ក្រហម​ ហើយទុកឱ្យ​អ្នក​ផ្សេង​ទៀត​ត្រលប់ទៅ​យក​លុយ​មក​រំ​ដោះ​រូបគាត់។

​គាត់បាន​យក​ខ្លួនគាត់​ជាអ្នកត្រូវរង​គ្រោះ​ជាជាង​ក្រុមការងារ​របស់ខ្លួន​។ នេះ​ជាឥរិយាបទ វីរជន​អង់គ្លេស។ ជា​អកុសល​ប៉ុន្មាន​ថ្ងៃ​ក្រោយ​មក​ មេបញ្ជាការ​ខ្មែរ​ក្រហម​នៅ​អន្លង់វែង​​បាន​បញ្ជា​ឱ្យសម្លាប់​លោក គ្រីសស្កូហ្វឺ ហៅវ៍។

ប៉ូលីស​អង់គ្លេស​បាន​មកកម្ពុជា​​ដើម្បីស៊ើប​អង្កេត​ និង​ចាប់ខ្លួនអ្នកពាក់ព័ន្ធ​ក្នុងរឿងនេះ​។ ប្រហែល​ជា​១០ឆ្នាំ តុលាការបាន​កាត់ទោសមេបញ្ជាការ​ខ្មែរក្រហម​ឈ្មោះ ខឹម ងួន ឱ្យ​ជាប់ពន្ធនាគារ​។

ទំព័រអត្ថបទ​ពី​រឿងរ៉ាវលើវែបសាយនោះ ដើម្បីរំឮកដល់ គ្រីសស្កូហ្វឺ ហៅវ៍​ ពីព្រោះតែគាត់​មានលក្ខណៈសម្បត្តិ​គ្រាប់យ៉ាងជាវីវជនអង់គ្លេស ដែលបានជួបប្រទេសខ្ញុំស្រឡាញ់។

Q: លោក​បានលើក​ជាច្រើនលើទំព័រហ្វេសប៊ុក ជុំវិញអ្នករត់ពន្ធរូបចម្លាក់ខុសច្បាប់ លោក ឌូគ្លីស ឡាតហ្វដ (Douglas Latchford) ​។ តើគាត់ផ្លាស់ប្តូរ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា​យ៉ាងណាដែរ?

A:  រឿងនេះកំពុងតែស្ថិតនៅក្នុងការចាប់អារម្មណ៍។ ជាច្រើនទសវត្សមកនេះ ឌូគ្លីស ឡាតហ្វដ បានរក្សាទុកវត្ថុបុរាណខ្មែរ និងលក់ទៅកាន់កន្លែងផ្សេង តាមរយៈការបង់ប្រាក់ទៅកាន់អ្នកនៅកម្ពុជា ដើម្បីលួចវត្តុបុរាណនេះចេញទៅក្រៅប្រទេស។ គាត់បានធ្វើសកម្មភាពនេះជាង៥០ឆ្នាំមកហើយ។ គាត់បាន​យក​រូបចម្លាក់​ចេញ​ពីកម្ពុជា​ជាច្រើន​ពាន់ និងផ្តល់ឱ្យ​ជនជាតិខ្មែរដែលលួច​រូបចម្លាក់នោះ នូវ​ប្រាក់តិច​តួច។ ហើយ ឌូគ្លីស ឡាតហ្វដ នឹង​លក់​វត្តុបុរាណនេះក្នុងតម្លៃរាបរយពាន់លានដុល្លារ ដែលគាត់ទទួលបានកម្រៃជាច្រើនលាន​ដុល្លារពីសកម្មភាពនេះ​។ មនុស្សទាំងអស់គិតថា ដាក់ឡាស ឡេនហ្វត ជាមនុស្សល្អ តាមរយៈផ្តល់ថវិការ​ជំនួយសារមន្ទីរ ដើម្បី​កែប្រែពន្លឺពណ៌ ឬផ្តល់នូវ​វត្ថុបុរាណមួយចំនួន។ គាត់នឹង​មានរូបភាពថា ជា​មនុស្សល្អ។

ឌូគ្លីស ឡាតហ្វដ នាំនូវ​សេចក្តី​អាប់ឱនដល់ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយសារតែ​អំពើ​របស់​គាត់​មក​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ជាច្រើនឆ្នាំ​កន្លងមកនេះ ខ្ញុំបាន​បង្ហោះ​ពីរឿង​រ៉ាវ និង​សកម្មភាព ឌូគ្លីស ឡាតហ្វដ ក៏ដូចជា​រូបចម្លាក់បុរាណ​​គាត់មាន​ក្នុងដៃ ដើម្បី​ទាមទារត្រលប់មកវិញ​នូវ​អ្វី​ដែលបានបាត់​។

ការ​បង្ហោះ​សារជាច្រើន​ក្នុង​បណ្តាយទំនាក់ទំនងសង្គម​ហ្វេសប៊ុកនេះ ពី​ព្រោះ​ជនជាតិ​ខ្មែរប្រើប្រាស់​ហ្វេសប៊ុកច្រើន ហើយ​ខ្ញុំចង់ឱ្យខ្មែរបានអានពីរឿងនេះ ទោះបីជា​ខ្ញុំសរសេរ​វា​ជាភាសាអង់គ្លេស​។ ខ្ញុំ​ចង់ឱ្យខ្មែរ​ដឹងពី​វប្បធម៌របស់ខ្លួន ដែលកំពុងស្ថិតនៅ​សារមន្ទី​រក្រៅប្រទេសនានា ឬត្រូវបានយក​ចេញ​ដោយ​បុគ្គល​ ដូចជា ឌូគ្លីស ឡាតហ្វដ។

មូលហេតុ​សំខាន់នោះ យើង​ត្រូវ​ដឹង​ពី​សមត្ថភាព​ ទេពកោសល្យ​​របស់ខ្មែរ​នា​សម័យអង្គរ​ ក៏ដូចជា​កំឡុងពេលនោះ ពីភាពសមត្ថភាពផលិតរូបចម្លាក់ល្អៗ ដែលត្រូវបានយកចេញពីកម្ពុជា។ ប៉ុន្តែ​យើងអាច​ទៅមើលបាននៅ​ទីក្រុងឡុង ញូវយ៉ក អូស្ត្រាលី ឬសារមន្ទីរគីមេ (Guimet Museum) នៅក្នុងប្រទេសបារាំង។ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា​ បាននិងកំពុង​បំពេញការងារ​យ៉ាងល្អ ដើម្បីនាំ​ត្រលប់​មក​វិញ​នូវ​រូបចម្លាក់​ដែលលួចចេញ ហើយប្រទេសផ្សេងកំពុងតែកោតសរសើរ​លើរឿងនេះ​។

Q: ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ ខាងមុននេះ ជាគម្រប់៣ទសវត្សនៃការមកដល់កម្ពុជារបស់លោក។ តើ​លោក​បាន​ឃើញ​​ការផ្លាស់ប្តូរសំខាន់អ្វី​ខ្លះដែរ​?

A: អ្វីដែល​ផ្លាស់ប្តូរច្រើនជាង​គេ​ គឺការសាងសង់អគារនៅខេត្តសៀមរាប និងទីក្រុងភ្នំពេញ។ ខ្ញុំរស់នៅបឹងកេងកងអស់រយៈពេល១៦​ឆ្នាំ​ហើយ ពេល​មករស់នៅទីនេះ​ដំបូងគ្មានអគារខុនដូខ្ពស់ មានតែវីឡា។

ផ្លូវថ្នល់ មានការប្រសើរ​ឡើង។​ ខ្ញុំចាំបានថា ផ្លូវពិបាកធ្វើដំណើរ ហើយឥលូវនេះ យើង​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​​ទៅកាន់​តំបន់សំខាន់​ជាមួយនឹង​ផ្លូវ​ដែលល្អប្រសើរសមគួរ ហើយ​ព្រលាន​យន្តហោះ​ក៏​ប្រសើរ​ឡើង​​​ដែរ។ វា​ជាអ្វី​ដែលប្រសើរឡើង តែប្រជាជនកម្ពុជានៅតែដែរ។ នេះ​ជា​ចំណុច​ពិសេស​នៃ​កម្ពុជា។ ខ្ញុំគិតថាពួកគេនៅតែស្វាមគន៍ និងរីករាយពេលឃើញខ្លួនដូចដើម។ យើង​អាច​និយាយ​បាន​ថា ប្រជាជនជាអ្នកបង្កើតប្រទេស។

Q: អរគុណ​លោក អេនឌី​ ប្រោវ៉ឺ សម្រាប់ការផ្តល់សម្ភាសន៍។

A: បាទ អរគុណ៕

(បទសម្ភាសនេះ ធ្វើឡើង​ជាភាសាអង់គ្លេស និងប្រែសម្រួលជាភាសាខ្មែរ)

Hong Sengly, a journalism trainee at Newsroom Cambodia, talks to Andy about his 30 years of adventures in Cambodia.

Q: Can you recall the feeling when you first stepped foot on Cambodian soil 30 years ago? 

A: I’d been planning on coming to Cambodia for a long time. I first found out about Cambodia in 1979, when I watched “Year Zero: The Silent Death of Cambodia” by John Pilger. In the 1980s I joined a couple of social groups, Action Cambodia and Friends of Cambodia.

It wasn’t until the U.N. came in 1993 that I felt confident about coming here on my own. I came for five days: two days in Phnom Penh and three in Siem Reap. I wasn’t sure what to expect because I’d never been to Asia before. I’d only been to Europe. I had to organize someone to drive me around, my hotels and tour guides, all from England, all by letter — not by phone, not by email — but through the post. 

When I arrived at the airport in Phnom Penh it was chaotic. Everybody got off the plane, walked into a small, little building and wandered around, then got their bags and went straight out. But my bags never appeared. I tried to speak to someone, “My bags, my bags.” I really didn’t know what to do, so I followed the crowds outside, where there was just a sea of faces staring at me. At the time, whenever a plane landed, crowds of people would go to the airport to watch. I walked out of the airport, worried about my bags, into literally a sea of faces.

I saw a guy with a sign — “Mr. Andy” — who had come to pick me up. We drove through the streets of Phnom Penh, which in those days were mostly unpaved. It was a little crazy. 

Q: You’ve posted a lot about Cambodia’s temples, culture and history. What makes you so passionate?

A: I’ve always loved history, and wherever I’ve gone in the world I’ve always visited the museums and historical places, because that’s an essential part of any country.

When I heard about Cambodia’s incredible history, I wanted to know more, but it was very difficult to find anything. So the idea of coming here, and getting a better understanding of the temples, the history, was very appealing.

In those earlier days, it was the adventure of getting to a temple and seeing what was left, then going to another, but all the time having an adventure and meeting people.

One of the biggest attractions were the people. The temples were wonderful, and the experiences I had were fantastic, but it was the people who really made the country attractive. Everywhere I went they were happy to see me. They were happy to interact.

Q: You visited some very remote places, like Koh Ker temple, during the early 2000s. What was that like?  

A: I wanted to explore beyond Phnom Penh and Siem Reap, to get into the countryside, and I needed somebody to take me, without spending too much money. The easiest way was by motorbike. So in Siem Reap, Phnom Penh, Kampong Thom, Battambang, I made friends with moto drivers who could speak a bit of English. I would go to Kampong Thom and use it as a base for exploring Preah Vihear, Koh Ker, Preah Khan and Kampong Svay.

The thing for me was making friends. I would go and eat with their families, take them to restaurants, get to know the families, and most are still friends today.

So I had friends all over, and we would go and search for these ancient temples, many of them just piles of dirt and rock, but some were amazing. We had such fantastic adventures. I didn’t drive, I rode on the back — and we would go off for days, staying in peoples’ homes or small guest houses, and hopefully find these ancient temples in the forest, miles from anywhere.

The feeling of being probably the first Westerner to see those temples in 100 years, for me that was the excitement, but it also meant I met a wide variety of Cambodians. In some villages, they had never seen a foreigner before, and the kids would all run away and hide. It was just a great way to get to see the real Cambodia.

I didn’t mention the traveling: It was really difficult, it would take seven hours to get from Kampong Thom to Preah Vihear town on a bumpy dirt road. We would be covered in red dust. But that’s okay, because I made sure we stopped at as many places as possible to say hello to people. 

Q: You talk often about the movie “The Killing Fields.” What does the film mean to you? 

A: The film was released at the end of 1984, so I saw it in 1985, and it gave me my first real understanding of what had happened during the Khmer Rouge period. I had read some reports, but I don’t remember any books about Cambodia at that time. It was a dramatic interpretation of what had happened during the period. 

The film made it accessible for people like me, who lived in the West and had no idea of what was happening in Asia. The film made it easier for us to understand, and to appreciate, some of what the Cambodians had gone through. But at the same it was difficult, because it was Cambodians with Cambodians. It’s difficult to understand. But “The Killing Fields” was an absolutely vital part of my understanding of Cambodia. So it was a really big deal.

Luckily, I’ve been able to meet the director and some of the actors in the film. Because it had such a big impact on me, I still like to write about it. This year will be the 40th anniversary of its release, so it’s an important year.

Q: You have a page on your website dedicated to British deminer Christopher Howes. How did his story impact you? 

A: Did you know there’s a street named after Christopher Howes? It’s in front of the National University of Management. 

Christopher Howes is what we would call a typical British hero. Christopher Howes came from a place called Bristol, which is very close to where I used to live. In fact, after he died, and they found the body many years later, his father sent me a message and asked me to go to the funeral. Unfortunately, I couldn’t go. 

When I came to live in Cambodia, the men who killed him were on trial. I went every day because I thought it was very important. He had come to Cambodia to help demine the country, to make land accessible to Cambodian families so they could live their lives and grow crops. Demining is dangerous enough work, without being kidnapped by the Khmer Rouge.

The story is, his demining group was stopped by Khmer Rouge soldiers in a remote area. They said, “You go back, because you’re a foreigner. You go back to your base and get some money and bring it to us, and we’ll let your people go.” He refused to leave his team. He said no, you let my guys go, and I will stay here until they come back.

He put himself as the one to suffer, rather than his men. That’s a typical British attitude. Unfortunately, only a couple of days later, it appears that the Khmer Rouge commander in Anlong Veng gave the order to kill him.

British police came to investigate. They got the names of the people who did it and, almost 10 years later, a senior Khmer Rouge commander named Khem Nguon was sentenced to prison for his murder.

The page on my website is dedicated to Christopher Howes because he had all the attributes of a true British hero, helping a country that I loved and still love.

Q: You’ve talked a lot about Douglas Latchford, the British art dealer and smuggler. How did he shape Cambodia? 

A: This is an ongoing story. For many decades, Douglas Latchford was getting hold of Cambodian sculptures and selling them across the world. He would pay people in Cambodia to steal the sculptures and smuggle them across the border. 

He did this for 50 years or so, and he was able to take thousands of sculptures out of Cambodia while giving the Cambodian looters a tiny bit of money. Then, he would sell them for hundreds of thousands of dollars; so, he made millions, many millions, doing this.

Everybody thought he was a nice guy because he donated money to the National Museum. He would improve their lighting, or he would give them a few sculptures. That’s the way he did it.

He brought great disgrace on the U.K. Over the past few years, I’ve posted a lot on Douglas Latchford and his activities. I’ve posted many pictures of the stolen sculptures as a way of trying to regain some of the lost ground. He did a lot of bad things to Cambodia and I want everybody to know it.

I post on Facebook because a lot of Cambodians read Facebook. I want Cambodians to know about their culture, that it’s overseas in this museum, in that museum, and has been stolen by people like Latchford. Because it’s important we recognize the amazing ability of the Cambodians of the Angkor period. But many of these fantastic sculptures have left Cambodia, and to see them you must go to London or New York or Australia or France.

The Cambodian government is doing a fantastic job of getting them back. Other countries are looking at Cambodia and saying, “Wow, Cambodia is doing a brilliant job in finding and getting these museums and collectors to return these pieces.”

Q: It’s been 30 years since you first visited Cambodia. What are the biggest changes you’ve seen?

A: The most obvious thing is the construction in Phnom Penh. I’ve lived in Boeng Keng Kong for 16 years, and when I first moved here there were not any condominiums or any high buildings. It was all mostly villas.

Things like roads are much better. I remember those terrible roads I used to travel on. At least now, when you go to the main areas the roads are reasonable. The airports have improved. 

The obvious things have improved, but the people are the same, which is the essence of Cambodia. I think they’re still as welcoming and as happy to see me as before. It’s the people that make the country.

Note: The interview has been lightly edited for length and clarity.

លោកនាយករដ្ឋម​ន្រ្តី​ ហ៊ុន ម៉ាណែត​ ថ្លែង​​ក្នុង​ពិធី​សម្ពោធ​ឆ្លងព្រះបទុមចេតិយ នៅ​វត្តមណីរតនារាម ខេត្ត​ពោធិ៍​សាត់​កាលពី​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែមិនា ឆ្នាំ​២០២៤នេះ​ ដោយ​ព្រមាន​ចាត់​វិធានការ​ផ្លូវ​ច្បាប់ លើ​​​មន្ត្រី​រាជការ និងកង​កម្លាំង​ប្រដាប់​អាវុធ​​ដែល​​ជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសកម្មភាពទន្ទ្រានដីព្រៃរដ្ឋធ្វើជាកម្ម​សិទ្ធិ​ដោយ​ខុសច្បាប់។

លោក​ថ្លែង​ថា៖​ «​សូម​ឱ្យ​មន្ត្រី​រាជ​ការ​ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ​ទាំងអស់ កុំឱ្យ​​មាន​ការពាក់​ព័ន្ធ​ទៅ​លើកិច្ច​ការងារ​នេះ [ការទទន្រ្ទានដីព្រៃរដ្ឋ]​ ព្រោះ​ត្រូវ​ប្រឈម​នឹង​វិធាការ​អនុវត្ត​ច្បាប់​ ហើយអាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការ​បញ្ចប់តួ​នាទី​ ឬមួយក៏​អាច​ដកក្រប​ខណ្ឌ​ចេញ បើសិន​ជា​មាន​ប្រព្រឹត្តិខុសធ្ងន់ធ្ងរ»។

លោក ហេង គឹមហុង ប្រធានប្រតិបត្តិនៃសមាគមបណ្តាញយុវជនកម្ពុជា ឬហៅកាត់ថា CYN សង្ឃឹមថា​ ការថ្លែង​របស់​លោក​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រីនេះ នឹង​ក្លាយជាគោលការណ៍​សំខាន់មួយ​ដើម្បី​​អនុវត្តលើ​អ្នកមាន​អំណាច​​ពាក់ព័ន្ធ​​នឹងបទ​ល្មើល​ធនធាន​ធម្មជាតិ។​ ​

លោក​បញ្ជាក់​ថា៖ «ខ្ញុំសង្ឃឹមថា អ្វីដែលលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត ​បានលើក​ឡើង​​​ហ្នឹង នឹងក្លាយ​ទៅ​​ជា​វិធាន​មួយ ក្លាយ​ទៅជា​គោលការណ៍​មួយ​​ ក្នុង​ការអនុវត្ត​យ៉ាង​ម៉ឺង​ម៉ាត់ […]។ យើង​ឃើញ​​ហើយ​ថា​​ ​ភាគច្រើននៃអ្នក​ពា​ក់ព័ន្ធ​ជាមួយ​នឹង​បទ​ល្មើស​កាប់បំផ្លាញធនធាន​ធម្មជាតិ​ ធនធាន យកដីព្រៃហ្នឹង គឺមួយចំនួនពួកគាត់​មានខ្សែ គ្នា​ខ្នង ជា​អ្នក​​រកស៊ី​ ឬ​ជាអ្នកធ្វើ​ការងារ​ធំដុំ មានបុណ្យសក្តិ​»។

​ចំណែកលោក សាន់ ម៉ាឡា ប្រធាន​កម្មវិធី​ប​ណ្តាញ និងតស៊ូមតិ​នៃអង្គការភាពជា​ដៃគូ និងការអភិវឌ្ឍ ឬ​ហៅ​កាត់​ថា (PED) បានលើកឡើង​ពាក់​ព័ន្ធ​នឹង​ការព្រមាន​សកម្មភាពទន្ទ្រានដីព្រៃរដ្ឋពី​អ្នក​មានអំណាចថា កម្ពុជា​មិ​នគួរ​ប្រើវប្បធម៌បែបអនុសាសន៍​និយមនោះទេ ពួកគេ​គួរតែអនុវត្តទៅតាម​តួនាទី​របស់ខ្លួន។

លោកថ្លែងប្រាប់​ Newsroom Cambodia តាមរយៈ​ប្រព័ន្ធ​តេឡេក្រោម​ថា៖ «ចំពោះ​ខ្ញុំយល់​ឃើញថា​ កម្ពុជា​មិនគួរ​បណ្តែល​បណ្តោយ​ឱ្យ​មាន​វប្បធម៌​តាមបែប​អនុសាសន៍​​និយម​ អនុសាសន៍​ជាធំនោះទេ។  […] អ្នក​អនុវត្ត​ច្បាប់​ហាក់បី​ដូចជា​ប្រងើយ​កន្តើ​យ​ និង​មិនធ្វើទៅ​តាម​តួនាទី​របស់ខ្លួនដែល​មាន​ចែងក្នុង​ច្បាប់​ […] តែងតែ​ចុះ​ប្រតិបតិ្តការ​ ឬក៏​ដោះស្រាយ​បញ្ហាណាមួយ​​ ដោយ​ផ្អែក​ និង​រងចាំ​អនុសាសន៍​​ពី​សំណាក់​ថា្នក់​លើ​របស់​ខ្លួន​»។

​លោក បណ្ឌិត មាស​​ នី ​អ្នកវិភាគបញ្ហាសង្គមយល់​​ថា បញ្ហាទន្រ្ទានដី​ពី​អ្នកមាន​អំណាចនេះ កើតមាន​យូរមកហើយ តែមិនទទួលបានការដោះស្រាយ​នៅឡើយ​។

លោក​​បញ្ជាក់​ថា៖ «យើងឃើញដីនៅ​តាម​បណ្តោយព្រំដែន​ ដូចនៅរតនគីរី​​ នៅ​មណ្ឌលគីរី​​អី​ហ្នឹង ដីភាគច្រើន​ វាកម្មសិទ្ធិ​របស់អ្នក​មានអំណាច​ធំ។ សូម្បី​តែ​រដ្ឋាភិបាល​ពីអាណត្តិ​​មុន ប្រកាស​ឈប់ជួបអី​ យើងក៏នៅ​តែបញ្ហា​​អត់មានប្រសិទ្ធភាព​។ […]​ ដីនៅតាមព្រំដែន​ខ្មែរយើងមិនមានម្ចាស់​ទេ ពី​ដើមមក​ជាដី​របស់រដ្ឋ តែ​ដល់អី​ឥលូវ​វា​ក្លាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកត្រួតត្រា​នៅតាមតំបន់ហ្នឹង»​។

លោក​បន្ថែម​ថា វាជា​មោទន​ភាពនៃ​រដ្ឋាភិបាលអាណត្តិថ្មីនេះ​ប្រសិន​បើ​អាច​អនុវត្ត​បាន​​។

លោកថ្លែងថា៖ «បើធ្វើបានគឺល្អហើយ ក៏ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំព្រួយបារម្ភថាប៉ះធំធេងពេក អាទំហំហ្នឹង​មើល​ទៅវា​មិន​តូច​ប៉ុន្មាន​ទេ​។ អ្នកដែលមាន​អំណាច​កាន់ដីធ្លី​តាម​តំបន់មួយ ហើយអ៊ីចឹងទៅ​ បើ​ធ្វើបានវាជាមោទនភាពធំ​សម្រាប់រដ្ឋាភិបាលអណ្តិតនេះ​»។ ​

Newsroom Cambodia បាន​ទាក់ទង​ទៅ​លោក អេង ហ៊ី អ្នកនាំពាក្យ​​គណៈកម្មការ​ជាតិ​ដើម្បីទប់ស្កាត់ និងបង្ក្រាបបទល្មើស​ធន​ធានធម្មជាតិ​ ប៉ុន្តែ​​អ្នកទទួល​ទូរស័ព្ទ​ប្រាប់​ថា លោក អេង ហ៊ី កំពុង​ជាប់​រវល់។​

អ្នកនាំពាក្យក្រសួងបរិស្ថាន លោក ខ្វៃ អាទិត្យា ប្រាប់គេហទំព័រ Newsroom Cambodia កាលពី​ថ្ងៃចន្ទ​ថា អ្នក​ដែល​​ប្រព្រឹត្តិបទល្មើសធនធានធម្មជាតិ បើទោះបីជាជនស៊ីវិល ឬមន្ត្រីរាជការ នឹង​មិន​អាច​គេច​ផុត​ពី​ការទទួល​ខុសត្រូវ​ផ្លូវ​ច្បាប់​បានឡើយ។

គួរបញ្ជាក់​ថា កាលពី​ថ្ងៃទី៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ​២០១៦ ក្នុងអាណត្តិ​លោក​ ហ៊ុន សែន បានចេញ​សេចក្តី​សម្រេច​សី្តពី​ «ការ​បង្កើត​គណៈកម្មការ​ជាតិ​ដើម្បីទប់ស្កាត់ និងបង្ក្រាបបទល្មើស​ធន​ធានធម្មជាតិ» មានគោលដៅ​សំខាន់​ដើម្បិ​ចុះទប់​ស្កាត់ និងបង្ក្រាប​បទល្មើសធនធានជាតិ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ផ្ទាល់៕

យោងតាម​សេចក្តី​ជូនដំណឹង​សី្តពី «​ការផ្អាក​ជា​បណ្តោះ​អាសន្ន​ការឡើង​ទស្សនា​ប្រាសាទប្រាង្គ​នៅក្នុងរមណី​យដ្ឋាន​ប្រាសាទ​កោះកេរ​» ចេញផ្សាយ​នៅ​ថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤នេះ បញ្ជាក់ថា អាជ្ញាធរជាតិ​ព្រះវិហារ​​កំពុងជួសជុល​ជណ្តើរឈើ​ឡើងលើប្រាសាទប្រាង្គ ឬប្រាសាទធំ ដែលមាន​សភាព​ចាស់​ទ្រុឌ​ទ្រោម​ដើម្បីសុវត្ថិភាព​ភ្ញៀវ​ទេសចរមកទស្សនាលើ​ប្រាសាទ​។

សេចក្តីជូនដំណឹងដដែល​​បន្ថែមថា អាជ្ញាធរជាតិ​ព្រះវិហារ នឹងផ្អាកជាបណ្តោះអាសន្នការ​ឡើង​ទស្សនា​ប្រាសាទ​ប្រាង្គ​ ចាប់ពីថ្នាក់​ទី៥​ ដល់ថ្នាក់ទី​៧ ចាប់ពីថ្ងៃទី ២០ មីនា ដល់ថ្ងៃទី​៥​ ខែមេសា ឆ្នាំ​២០២៤ ខាងមុននេះ។

អាជ្ញាធរជាតិ​ព្រះវិហារ​បញ្ជាក់ក្នុង​សេចក្តីជូនដំណឹងនោះថា៖ «ក្រុម​ការងារ​បាន​ជួស​ជុល​ជជណ្តើរ​ថ្នាក់ទី​១ ដល់ថ្នាក់​ទី៤ រួច​រាល់​ ដោយ​ឡែក​ចាប់​​ពី​ថ្នាក់​ទី៥​ ដល់ថ្នាក់​ទី​៧​ ដោយទី​តាំង​មិន​អំណោយ​ផល​សម្រាប់​ការ​រៀប​ចំជណ្តើរ​ចល័ត​សម្រួល​ដល់ការ​ទស្សនា​ជូន​ភ្ញៀវ​​»។

ប្រាសាទប្រាង្គ មានរាងជាពីរ៉ាមីត​៧ជាន់ កម្ពស់៣៥ម៉ែត្រ​ស្ថិត​ក្នុង​ខេត្តព្រះវិហារ។ ប្រាសាទនេះ​​បានចូលជាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ពិភពលោក កាលពី​ថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣៕​

បើតាម​សេចក្តី​ជូនដំណឹង​របស់​ធនាគារជាតិ​ ​សី្តពី​ «យុទ្ធនាការស្រឡាញ់ប្រាក់រៀ​ល​»​ ចេញ​ផ្សាយ​ថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ​២០២៤​នេះ បញ្ជាក់ថា ដើម្បី​អបអរ​សាទរខួបលើកទី ៤៤ នៃ​ការចេញ​ផ្សាយ​ក្រដាស​ប្រាក់​​រៀល​ និងលើក​កម្ពស់​ការប្រើ​ប្រាក់រៀល​ ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា សហការនឹងគ្រឹះស្ថាន​ធនាគារ និងហិរញ្ញវត្ថុ​​ទទួលប្រាក់បញ្ញើ តាមខេត្តក្រុងទាំងអស់ នឹងទទួលប្តូរក្រដាសប្រាក់រៀល​ចាស់ ទក់ រហែ​ក ប្តូរមកជាក្រដាក់ប្រាក់​ថ្មីវិញ​ ចាប់ពីថ្ងៃទី២០ ដល់២៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤ ចន្លោះ​ម៉ោង ៧:៣០ នាទីព្រឹក​ ដល់​ម៉ោង​ ៣រសៀល។

សេចក្តីជូនដំណឹងដដែលបន្តថា ការប្តូរក្រដាស​​ប្រាក់ចាស់ មិន​គិត​កម្រៃសេវា​នោះ​​ទេក្នុងអំឡុង​ពេល​ខាង​លើនេះ។

តាមរយៈសេចក្តី​ជូន​ដំណឹង​នេះបន្ថែម​​ថា៖ «​ធនាគារ​ជាតិនៃកម្ពុជា​ ទទួលប្តូរ​ក្រដាស​ប្រាក់​រៀល​ចាស់​ ទក់ រហ័ក​ ដោយមិនគិតកម្រៃសេវា ជូន​សាធារណជន នៅគ្រប់​សាខា​ធនាគារ​ជាតិ​នៃ​កម្ពុជា​រាជធានី-ខេត្ត​ ចាប់ពី​ម៉ោង ៧:៣០ នាទី​ ដល់ម៉ោង ១១:០០ នាទីរៀងរាល់​ថ្ងៃធ្វើ​ការ​ ទោះជាមិន​នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​យុទ្ធ​នា​ការ​ប្តូរ​ប្រាក់រៀល​ក៏ដោយ»។

គួរ​រំឮក​ផងដែរ​ថា ក្រដាស​ប្រាក់រៀល​​ត្រូវ​បានបោះ​​ផ្សាយឡើង​វិញនៅ​ថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨០ ដើម្បី​សម្រួលដល់ការទូទាត់ថ្លៃទំនិញ សេវាកម្ម និងបើកប្រាក់បៀរវត្សដល់​មន្រ្តីរាជការស៊ីវិល ក្រោយពេលឈប់ប្រើប្រាស់ទាំងស្រុងអំឡុងពេល​​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ ឬ​ខែ្មរក្រហម ចាប់ពីឆ្នាំ​១៩៧៥ ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៩​។ នេះបើ​តាមគេហទំព័រ​ផ្លូវការរបស់ធនាគារជាតិ​នៃកម្ពុជា៕

​សេចក្តី​ប្រកាស​ព័ត៌មាន​​សី្តពី​ករណី​ឆេះ​ផ្ទុះ​រថយន្តនៅក្នុង​ក្រុង​សៀម​រាប​ ចេញដោយរដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប​ នៅ​ថ្ងៃទី​៥ ខែមីនា​ ​បញ្ជាក់​ថា កាលពីព្រឹកថ្ងៃទី៥ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤ ពេលវេលាម៉ោង៥ និង ៥០នាទីព្រឹក រថយន្តដឹក​ភ្ញៀវ​ទេសចរប្រភេទ៤៥កៅអី ពាក់ស្លាកលេខ ភ្នំពេញ 3E-4674 ចត​ក្នុង​ចំណត​​រថយន្តវមុខប្រាសាទអង្គរវត្ត ក្រោយពេល​បានទម្លាក់ភ្ញៀវទេស​ចរ ចូលមើល​ថ្ងៃរះក្នុងប្រាសាទ​​អង្គរវត្ត បាន​ឆេះផ្ទុះ​ឡើង។

សេចក្តី​ប្រកាស​ព័ត៌មាន​ដដែល បន្ថែមថា មូល​ហេតុនៃការ​ឆេះ​ផ្ទុះនេះ ​បណ្តាល​មកពីលក្ខណៈ​​បច្ចេក​ទេស​រថយន្ត​ផ្ទាល់ បណ្តាលឱ្យ​ឆេះរាល​ដាល​ដល់រថយន្តចតក្បែរគ្នានេះ​ ចំនួន២គ្រឿងផ្សេង​ទៀត​។

សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន​បញ្ជាក់​តាមន័យ​ដើ​ម​ថា៖ «ករណីគ្រោះ​ថ្នាក់​នេះ​ មិនបាន​បង្ក​ឱ្យ​រង​របួស​ដល់​ភ្ញៀវ​ទេសចរ​នោះទេ​ ដោយ​បានបង្ក​ការខូច​ខាត​រថ​យន្ត​ចំនួន​៣គ្រឿង​ ក្នុងនោះ​រថយន្តប្រភេទ​ ៤៥​កៅអី​ ២គ្រឿង រថយន្ត​២៤​កៅ​អី ១គ្រឿង និង​បណ្តាលឱ្យ​​រងរបួសមនុស្ស​ ២នាក់»។

រដ្ឋាបាលខេត្ត​សៀមរាប បានអំពាវ​នាវ​កុំឱ្យ​មានការ​ភាន់​ច្រលំ ឬការសន្និដ្ឋានណាមួយ បង្ក​ផល​ប៉ះពាល់​​ដល់​សន្តិសុខ សណ្តាប់ធ្នាប់សង្គម។​

គួរ​បញ្ជាក់ថា ខេត្ត​សៀមរាប ជាតំបន់ទេសចរណ៍​សំខាន់របស់កម្ពុជា​ ហើយក្នុងដើម​ខែមករា​ ឆ្នាំ​២០២៤នេះ ខេត្តសៀមរាបទទួល​បាន​​ភ្ញៀវទេសចរជាង​២៦ម៉ីននាក់។​ នេះបើយោងតាម​របាយ​ការណ៍​មន្ទី​រទេស​ចរណ៍​ខេត្ត​សៀមរាប ចេញផ្សាយកាល​ពីថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​២០២៤​៕

ថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ កន្លងមកនេះ Newsroom Cambodia បានសម្ភាសប្រជាពលរដ្ឋ​ចំនួន​៦រូប ជុំវិញ​ការ​យល់​ឃើញ​របស់ពួក​គាត់ទៅ​លើបញ្ហានៃ​ការផ្សព្វ​ផ្សាយ​គ្រឿ​ង​ស្រវឹង​​លើប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​ និងនៅតាម​ទី​សាធារណៈ​​។

អ្នកស្រី គិម ពុទ្ធារី​ អាយុ ៥៨ឆ្នាំ មុខរបរ​មេផ្ទះ រស់នៅសុ្រកកៀនស្វាយ ខេត្តកណ្តាល ​លើក​ឡើង​ថា​ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ​គួ​រតែផ្តោត​សំខាន់​លើការ​ផ្សាយពីអ្វីដែលផ្តល់ប្រយោជន៍ដល់​​សង្គម ដូចជាការ​សម្អាត​បរិស្ថាន​​​ជាងការ​ផ្សាយ​គ្រឿងស្រវឹង​ ។

អ្នកស្រីបានថ្លែង​ថា៖​ «បើចិត្ត​អ៊ំ អ៊ំអត់ចង់​ឲ្យផ្សព្វ​ផ្សាយ​ច្រើនពេកទេ​ ប៉ះពាល់​ដល់សីលធម៌ សុខភាពប្រ​ជាជន​ ផឹកច្រើន​ ស្រវឹង​ច្រើន […] វាប៉ះពាល់ដល់សុខភាព​ វាប៉ះ​ពាល់​ដល់អាយុជីវិតប្រជាជន»។

លោក ប៊ុន ស៊ឺង អាយុ​ ១៨ឆ្នាំ និស្សិត​ឆ្នាំ​ទី​១ នៃវិទ្យា​ស្ថាន​បច្ចេក​វិទ្យា​កម្ពុជា​ មកពីខេត្ត​កំពត​ យល់​ឃើញ​ថាការផ្សព្វផ្សាយគ្រឿងស្រវឹងច្រើន​លើសលុប​​ អាចជំរុញឲ្យមាន​អ្នកប្រើប្រាស់គ្រឿង​ស្រវឹងកាន់តែច្រើន​ ជាពិសេសក្មេង​មិន​ទាន់​គ្រប់អាយុ។

លោក ប៊ុន ស៊ឹង បញ្ជាក់ថា​៖ «​ខ្ញុំ​គិតថា​ វាអត់សូវជាល្អប៉ុន្មានទេ​ ដោយសារតែ​នៅពេលដែល​ផ្សព្វផ្សាយ​បែបនេះទៅ យើងដឹងហើយថា អ្នកខ្លះ គឺក្មេងខ្លះ មិនទាន់គ្រប់​១៨[ឆ្នាំ]ផង គាត់ប្រើប្រាស់​គ្រឿង​ស្រវឹងបណ្តើរៗ​ហើយ»។

លោក ប៊ុន ស៊ឹង បន្ថែមទៀតថាការផ្សព្វផ្សាយ​គ្រឿង​ស្រវឹងច្រើន​​បែបនេះ ក៏អាច​បង្កឲ្យមាន​បញ្ហា​ហិរញ្ញ​វត្ថុ និង​អំពើហិង្សា​​ក្នុងគ្រួសារផងដែរ។

លោក ប៊ុន ស៊ឹង ថ្លែង​ថា៖ «ជះឥទិ្ធពលលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ជីវភាព​គ្រួសារយើង នៅពេលយើង​បរិភោគ​​គ្រឿងស្រវឹង​ទៅ តែងតែមាន​បញ្ហាទាស់​ទែង​ក្នុងគ្រួសារ​ ឬមួយក៏វិបត្តិគ្រួសារ ដោយសារតែ​ប្តី​ចេះតែទារលុយ​ប្រពន្ធ​ នៅពេលប្រពន្ធអត់ឲ្យ​ចឹង ឈ្លោះគ្នាចឹង»។

កញ្ញាសុខឡាង អាយុ២៦ឆ្នាំ មកពីខេត្តតាកែវ បម្រើការងារនៅស្ថាប័នឯកជនមួយ មិនគាំទ្រដល់​ ការផ្សព្វផ្សាយ​គ្រឿងស្រវឹងជាសាធារណៈនោះទេ។ កញ្ញា យល់ថា​គ្រឿងស្រវឹង​មិនធ្វើឱ្យ​ចំណេញ​ទេ តែប៉ះពាល់សុខភាព និង​ជះ​ឥទ្ធិពលអវិជ្ជមាន​ដែលធ្វើឲ្យ​​ការបាត់បង់ធនធានមនុស្ស។

កញ្ញាបាននិយាយថា៖ ‍‍‍«ខ្ញុំមិនចេះហូបស្រាទេ នៅពេលជួបជុំមិត្តភក្តិ និងគ្រួសារ ពួកគាត់​ឱ្យខ្ញុំ​ហូប​ ឬរៀន​​សាកល្បង ខ្ញុំតែងតែនិយាយថា “ទេ”។ យុវជនឬក្មេៗ ជាទំពាំងស្នងឫស្សីរបស់សង្គម បើសិន​ជាពួកគាត់ហូបស្រា ទីមួយ ធ្វើឱ្យបាត់បង់ធនធានមនុស្ស ទីពីរ ធ្វើឱ្យមានបញ្ហាដល់សុខភាព ហើយ​បើសិនយើងជាអ្នកបើកបរ អាចនឹងធ្វើឱ្យមានបញ្ហាដល់អ្នកផ្សេង»។

កញ្ញាបន្តទៀតថា៖ «ស្រាមិនមែនជាចំណែកមួយក្នុងការជួយលើកស្ទួយសេដ្ឋកិច្ចជាតិទេ វា​ដូចជា​បំផ្លាញ​ទៅវិញ»។

លោករិទ្ធី អាយុ១៨ មកពីខេត្តកំពត ទើបបញ្ចប់វិទ្យាល័យ​ បានបង្ហាញទស្សនៈថា ការផ្សព្វផ្សាយ​គ្រឿងស្រវឺងជាសាធារណៈ បានជំរុញឱ្យយុវជនចូលចិត្តសេពសុរាពេលជួបជុំគ្នា។

លោកបាននិយាយថា៖ «ការផ្សព្វផ្សាយគ្រឿងស្រវឹងនៅលើបណ្ដាញសង្គម និងតាមដងផ្លូវ ធ្វើឱ្យ​មានផលប៉ះពាល់ច្រើន ជាពិសេសយុវវ័យជំនាន់ក្រោយដែល[ជាវ័យ]កំពុងពេញសប្បាយ។ វាធ្វើ​ឱ្យ​ពួក​គាត់​​ជូបជុំ​ដើរលេង ផឹកស៊ីជាមួយមិត្តភក្ដិ ភាគច្រើន​ពួកគាត់ចូលចិត្តផឹក​គ្រឿង​ស្រវឹង​ច្រើន»។

ព្រះតេជគុណ សារ័ត្ន ព្រះជន្ម ២១ឆ្នាំ មកពីខេត្តស្វាយរៀង បច្ចុប្បន្នគង់នៅរាជធានីភ្នំពេញ ​យល់​ឃើញ​ថា ​ការផ្សព្វផ្សាយស្រាបៀរនៅប្រទេសកម្ពុជា មានភាពទូលំទូលាយពេក ដែល​អាច​បង្ក​ផល​អវិជ្ជមាន និងមានគុណវិបត្តិជាច្រើនសម្រាប់សង្គម។ ព្រះតេជគុណ បន្ថែមទៀតថា​គ្រោះថ្នាក់​ចរាចរណ៍​​ជាញឹកញាប់ អំពើឃាតកម្ម ការរំលោភសេពសន្ថវៈ និងផ្សេងទៀត​បណ្តាល​ពីការ​ពិសារ​គ្រឿង​ស្រវឹង។

ព្រះអង្គសំណូរពរដល់រដ្ឋាភិបាល​ និងថ្នាក់ដឹកនាំជាតិគ្រប់ជាន់ថ្នាក់​ឲ្យ​មាន​ការគ្រប់គ្រង និង​រឹតត្បិត​​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​ស្រាបៀរយ៉ាងដូច្នេះ៖ «[…]​ កុំ​មានភាព​ទូលំទូលាយ​ពេក។ យើងក្រឡេកមើល​ប្រទេស​គេ​ជឿនលឿន​ដទៃ​​ដូចជា​អាមេរិក ឬសិង្ហបុរី​ដែល​នៅ​ជិត​យើង​នេះ​ដែរ​​យើង​ឃើញ​ថា​ការ​គ្រប់គ្រង​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​របស់​គេ​គឺ​មាន​កម្រិត​ហើយ​វា​មាន​ភាព​អវិជ្ជមាន​តិចតួច​បំផុត​សម្រាប់​គ្រឿង​ស្រវឹង​»។

កញ្ញា វិច្ឆិកា អាយុ ២០ឆ្នាំ ជានិស្សិតមកពីខេត្តកណ្តាល កំពុងបន្តសិក្សានៅសាកល​វិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ (RUPP) លើកឡើងថា កម្ពុជាគប្បីមានការកាត់បន្ថយការផ្សព្វផ្សាយគ្រឿងស្រវឹង ដោយសារ​ការផ្សាយទូលំទូលាយពេក ធ្វើឲ្យ​ប៉ះពាល់ដល់កុមារ។ កញ្ញា បានលើកឧទាហរណ៍ពី​ពេល​ថ្មីៗនេះ ដែលមានករណីរថយន្តបើកបរ ពេលពិសារគ្រឿងស្រវឹងបណ្តាល​ឲ្យ​មាន​គ្រោះថ្នាក់​ចរាចរណ៍​​។

កញ្ញាបានពន្យល់បន្ថែមដោយយកប្រទេសជប៉ុនជាគំរូយ៉ាងដូច្នេះ៖ «ខ្ញុំជិះរាល់ថ្ងៃពេលយប់ ខ្ញុំក៏រៀង​ភ័យដែរ ខ្ញុំគិតថាបើសិនជាធ្វើដូចនៅជប៉ុនគេកាត់​បន្ថយអត់ឲ្យញ៉ាំគ្រឿងស្រវឹង​ហើយគេក៏​អត់​ផ្យព្វផ្សាយ​ ខ្ញុំគិតថាកាត់បន្ថយដូចនៅជប៉ុនគឺល្អ»៕

វេបសាយផ្លូវការរបស់ Emirates Airlines បញ្ជាក់ថា ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍លំដាប់ពិភពលោកមានមូលដ្ឋានក្នុងទីក្រុងឌូបៃនៃប្រទេស​អារ៉ាប់​រួម (UAE)នេះ នឹងត្រលប់​មក​ហោះវិញក្រោយផ្អាកការហោះហើរក្នុងអំឡុងពេលនៃការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩។ ការហោះ​ហើរមកកាន់ទីក្រុងភ្នំពេញឡើងវិញនេះ គឺដើម្បីបង្កើនការតភ្ជា​ប់ពីមជ្ឈិម បូ​ព៌ាមកកា​ន់​តំប​ន់អាស៊ាន។ 

លោក Adnan Kazim ជាអនុប្រធាន និងជាប្រធានផ្នែកពាណិជ្ជកម្មរបស់ Emirates មានចំណាប់អារម្មណ៍លើរឿងនេះ ជាភាសាអង់គ្លេស និងប្រែសម្រួល​ជាភាសា​ខ្មែរ​​ថា៖ «ការត្រលប់មកដំណើរការជើងហោះមកកាន់ភ្នំពេញនេះ បង្ហាញពីការប្តេជ្ញាចិត្តព​ង្រឹងទំនាក់ទំនង​​​ក្នុង​​តំបន់អាស៊ាន ស្របពេលយើងបង្កើត​ឱកាសច្រើន​​សម្រាប់​អ្នកដំណើរ​ដើម្បី​ស្វែងរក​ទិស​ដៅសម្បូរបែប​ វប្បធម៌ និងជួយដល់អាជីវកម្ម​ និងជំរុញអ្នកនាំចេញឲ្យមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម​កាន់តែច្រើនឡើង»។ 

បើយោងតាមសម្តីរបស់ម្ចាស់ហ្វេកប៊ុកឈ្មោះ Yun Hors – យន្តហោះ ជាអ្នកថតរូបយន្តហោះ និងជាអ្នក review លើយន្តហោះក្នុងស្រុក និងក្រៅប្រទេស បានបញ្ចាក់តាមសារជាសម្លេងក្នុងប្រព័ន្ធតេឡាក្រាមថា Emirates សម្លឹងឃើញឱកាសបង្កើនប្រភពចំនូលដល់ក្រុមហ៊ុន។ លោកថា សម្រាប់កម្ពុជាវិញ​ ការផ្សព្វផ្សាយរបស់Emiratesនេះ បានធ្វើឲ្យបរទេសស្គាល់ពីតំបន់ទេសចរណ៍ក្នុងស្រុក។

លោកបានបញ្ចក់ថា៖ «ទីមួយ ប្រទេសកម្ពុជាយើងគឺ មានលទ្ធភាពនៅក្នុងការផ្តល់ភ្ញៀវគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់​ក្រុមហ៊ុនហើយ​។ ទីពីរ ឃើញសេដ្ឋកិច្ចយើងគ្រាន់បើ ឃើញវិស័យទេសចរណ៍យើង ក៏គ្រាន់ដែរចឹងទៅ គេតភ្ជាប់មកខ្មែរយើង»។ 

ម្ចាក់ហ្វេកប៊ុកឈ្មោះ Yun Hors – យន្តហោះ បានបន្តទៀតថាជើងយន្តហោះនេះ នឹងមានភាពស្រួលដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍មកកម្សាន្តក្នុងស្រុកខ្មែរ ដោយអ្នកធ្វើដំណើរពុំបាច់ឈប់ប្តូរយន្តហោះច្រើនកន្លែង។  

លោកបានថ្លែងថា៖ «ឧទាហរណ៍ថា គេមកអាមេរិកចឹងគេអាចហោះតាម Emirates មក ចូល Transit (ប្តូរជើងយន្តហោះ) នៅ​ឌូបៃហើយ បន្តជើងពីឌូបៃមកខ្មែរ […] ឈប់នៅសាំងហ្គាពួរ មួយម៉ោងពីរម៉ោងអត់បញ្ហាអីទេ»។ 

យោងតាមវេបសាយក្រុមហ៊ុន Emirates ដដែលបញ្ជាក់ថា យន្តហោះប្រើក្នុងការហោះហើរមកកម្ពុជានេះ ជាយន្តហោះខ្នាតធំ​ប្រភេទ Boeing 777-300ER ដែល​អាចដាក់អ្នកដំណើរ​បានចន្លោះពី៣៥៤នាក់ ទៅ៣៦៤នាក់។ 

គួររំលឹកផងដែរថា Emirate ហោះមកកាន់ភ្នំពេញដំបូងកាលពីថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៧។ យោងតាមរបាយករណ៍ប្រចាំឆ្នាំ២០២២ ២០២៣របស់Emirates មុនពេលខែមីនា ឆ្នាំ២០២០ Emirates បានហោះទៅកាន់ ១៥០កន្លែង នៃ៨០ប្រទេសជុំវិញពិភពលោក៕

លោក​ ហ៊ុន​ សែន អតីតនាយករដ្ឋម​ន្រ្តី​ និង​ជា​ប្រធាន​គណបក្ស​កាន់អំណាច​ បាន​បង្ហោះ​​​សារ​លើ​ទំព័រ​​ហ្វេសប៊ុក​​ផ្លូវការ​​របស់​លោក​​ នៅ​​ព្រឹកថ្ងៃ​ទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​២០២៤ នេះ ដោយ​​ភ្ជាប់​រូបភាព​​​លោកកំពុង​អង្គុយ​​ក្នុងយន្តហោះឯកជនថា​៖ «ខ្ញុំ​កំពុង​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់ទីក្រុង​បាងកក​ដើម្បី​សួរ​សុខទុក្ខ​បងធម៌របស់ខ្ញុំ គឺឯកឧត្តមថាក់ស៊ីន ស៊ីណាវ៉ាត្រា អតីត​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​ថៃ»។

​ដំណើរទៅសួរ​សុខទុក្ខរបស់​លោក ហ៊ុន សែន ធ្វើ​ឡើង​​បន្ទាប់ពី​​​លោក ថាក់ស៊ីន ត្រូវបាន​​​​ដោះលែង​ពីពន្ធនាគារ ​កាល​ពីថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ កន្លង​​​​ទៅ​ បន្ទាប់ពីជាប់ឃុំអស់រយៈពេល៦ខែ។

លោក សេង វ៉ាន់លី អ្នក​​តាមដាន​​ភូមិសាស្ត្រ​​នយោបាយ​​​នៅ​​តំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក​ប្រាប់ Newsroom Cambodia ថា ដំណើរ​ទស្សនៈកិច្ចក្រៅផ្លូវការនេះ​ បង្ហាញពីទំនាក់ទំនង​​ស្អិត​រមួត​រវាងគ្រួសារលោក ហ៊ុន សែន និងគ្រួសារលោកថាក់ស៊ីន ក៏ដូចជារវាងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា និងគណបក្សភឿថៃ។

ក្នុង​សារដាច់ដោយឡែក​មួយទៀត ដែល​លោក​ ហ៊ុន សែន បាន​បង្ហោះ​លើទំព័រហ្វេសប៊ុក​របស់​លោក​នៅ​ថ្ងៃ​ពុធដដែល​​​​នោះបញ្ជាក់​ថា ការជួបគ្នានៃអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីទាំង​​២ មិនបាននិយាយ​គ្នាពី​រឿងនយោបាយនោះទេ​ តែរំឮក​អនុស្សារីយ៍​មិត្តភាព​រយៈពេល​​៣២​ឆ្នាំ​។ លោក​បន្ថែម​ថា​ ក្នុង​នាម​លោក​​ជាប្រធានគណបក្សប្រជា​ជ​ន​​កម្ពុជា​ លោក​​​បានអញ្ជើញ​ លោកស្រី អ៊ុងអ៊ឹង (Paethongtarn Shinawatra) ប្រធាន​គណបក្ស​ភឿថៃ និងកូនស្រីពៅលោកថាក់ស៊ីន​មកកម្ពុជា នាថ្ងៃទី ១៤ និង១៥ ខែមិនា ឆ្នាំ២០២៤ ខាងមុខនេះ ដើម្បីពង្រឹងចំណងមិត្តភាព។ ​

ជុំវិញការ​អញ្ជើញ​​ប្រធាន​គណបក្ស​ភឿថៃ និងកូនស្រីពៅលោកថាក់ស៊ីន​មកកម្ពុជានេះ​ លោក សេង វ៉ាន់លី យល់​ថា៖ «អ៊ីចឹងការផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈកិច្ច ការអញ្ជើញលោកស្រី អ៊ុងអ៊ឹង មកទស្សនកិច្ច ខ្ញុំគិតថា វាកើនជំរុញបន្ថែ​ម​លើចំណងទាក់ទងរវាងគណបក្សប្រជាជន និង​គណបក្ស​​ភឿថៃ»។

គួររំឮកផងដែរ ការជួបគ្នាផ្ទាល់រវាងអតីតនាយករដ្ឋមន្តី្រទាំង២ចុះក្រោយនេះ​ កើតឡើងអំឡុងពេល​ថ្ងៃកំណើត​លោកហ៊ុន សែន នាថ្ងៃទី៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣។ ជំនួបលើកនោះ ក៏មាន​វត្តមាន​លោកស្រី យីងឡាក់ ស៊ីណាវ៉ា​ត្រា ជាប្អូនស្រីបង្កើតលោកថាក់ស៊ីន និងជាអតីតនាយករដ្ឋមន្រី្តថៃ​ផងដែរ៕

ស្ពានបេតុងភ្លោះឆ្លងកាត់ទន្លេបាសាក់ថ្មីនេះ នឹង​តភ្ជាប់ពីត្រើយខាងលិចទន្លេបាសាក់ ក្នុងសង្កាត់​ចាក់អង្រែក្រោម ខណ្ឌ​មាន​ជ័យ​ ទៅ​ត្រើយខាងកើតខាងកើតទន្លេបាសាក់​ សង្កាត់​ព្រែកប្រា ខណ្ឌ​ច្បារអំពៅ រាជធានីភ្នំពេញ។ ស្ពានថ្មីនេះ គ្រោងនឹងសាងសង់ក្នុងរយៈពេល ៤២ខែ មានប្រវែង ៨៤៥,៧ ម៉ែត្រ ហើយ​គ្រោង​នឹង​បញ្ចប់​នៅ​ឆ្នាំ​២០២៧​។

ថ្លែងក្នុង​ពិធី​បើកសម្ពោធការដា្ឋនសាងសង់ស្ពាន​​កាត់ទន្លេបាសាក់​ នៅព្រឹក​ថ្ងៃ​ចន្ទនេះ លោក​នាយករដ្ឋមន្រ្តី ​ហ៊ុន ម៉ាណែត ថ្លែង​ថា ផ្លូវ ស្ពាន ជាសរសៃឈាមនៃសេដ្ឋកិច្ចជាតិ​​ និង​ជា​អាទិភាព​គន្លឹះទី២ ក្នុងអាទិភាពគន្លឹះទាំង៥ (មនុស្ស ផ្លូវ ទឹក ភ្លើង និងបច្ចេកវិទ្យា) នៃយុទ្ធសាស្ត្រ​បញ្ចកោណ ដំណាក់កាលទី១។

លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បន្ថែមថា៖​ «ស្ពាន​នេះ​មិន​សំដៅ​សម្រាប់​ប្រជាពលរដ្ឋ​រស់នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់បងប្អូនប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់នៅទូទាំងប្រទេស ក្នុងការជួយសម្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរ​ពីត្រើយខាងកើតទៅត្រើយខាងលិច បានឆាប់រហ័ស និង​សុវត្ថិភាព»។

​​លោក ប៉េង ពោធិ៍នា រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួងសាធារណការ និងដឹក​ជញ្ជូនបាន​​ថ្លែងថា ស្ពានភ្លោះនេះ មាន​ទទឹងសរុប ២៧ម៉ែត្រ​ ក្នុងស្ពាននីមួយៗ មាន​ទទឹង ១៣,២៥ម៉ែត្រ អ៊ុយ​​កៅស៊ូ AC កម្រាស់ ១០​សង់​ទីម៉ែត្រ។ ស្ពាននី​មួយ​ៗ​ មានគន្លង ២សម្រាប់រថយន្តប្រវែង២,៥ម៉ែត្រ ១គន្លង​សម្រាប់​ទោចក្រ​យាន​យន្ត​ប្រវែង២,៥ម៉ែត្រ និង១គន្លងសម្រាប់​ថ្មើរជើងប្រវែង​២ម៉ែត្រទៅ​មក ជាមួយ​នឹង​បង្កាន់ដៃ​ស្ពាន​សង​ខាង​ប្រវែង ១,២៥ម៉ែត្រ គម្លាត​សុវត្ថិភាពប្រវែងកន្លះម៉ែត្រ និង​មាន​ទំហំ​ឆ្លងកាត់​សម្រាប់​នាវា​ចរ​ផ្នែក​ខាង​​ក្រោម​ស្ពាន​​ទំហំ ៩០ម៉ែត្រ គុណ​ ១១,៥ម៉ែត្រ។ ​

លោក ប៉េង ពោធិ៍នា បន្ថែម​​ថា៖​​ «ផ្លូវតភ្ជាប់ក្បាលស្ពាននេះ នឹង​ត្រូវ​ស្ថាបនា​ទៅតាម​លក្ខណៈ​បច្ចេកទេស ក្នុងនោះ​ផ្លូវតភ្ជាប់ពីក្បាលស្ពានត្រើយខាងលិច មានប្រវែង ៣៧៩,១៥ម៉ែត្រ និង​ត្រើយ​ខាងកើត មានប្រវែង ៤២៥,១៥ម៉ែត្រ នឹងត្រូវស្ថាបនាជាប្រភេទផ្លូវបេតុងកៅស៊ូ AC អ៊ុតកម្រាស់ ៩សង់​ទីម៉ែត្រ ទទឹង​២០ម៉ែត្រ លើទទឹងតួផ្លូវរួម ២៧ម៉ែត្រ»។

ស្ពានថ្មីនេះ នឹងតភ្ជាប់ត្រើយខាងលិចទៅកាន់មហាវិថី ឈុន គង់ ដែលកំពុងសាងសង និងមហាវិថី​សម្តេច​​​ ហ៊ុន សែន ៦០ ម៉ែត្រ តភា្ជប់នឹងផ្លូវជាតិលេខ២។ ត្រើយខាងកើតវិញ តភ្ជាប់​ទៅកាន់​ផ្លូវជាតិ​លេខ​១ និងផ្លូវលេខ ១១០ មកកាន់រាជធានីភ្នំពេញ និងខេ​ត្តកណ្តាល។ នេះបើ​តាម​​​លោក ប៉េង ពោធិ៍នា។​

ស្ពានឆ្លងកាត់ទន្លេបាសាក់ថ្មីនេះ ជាស្ពានទី៧​ ឆ្លងកាត់ទន្លេបាសាក់ ក្នុងចំណោម​ស្ពានសាង​សង់​រួចដូចជា ស្ពានឆ្លងកោះពេជ្រ-កោះនរា ស្ពានព្រះមុនីវង្សទាំង២ ស្ពានសំរោង ស្ពានកោះអន្លង់ចិន និងស្ពានកោះធំ។

ស្ពានបេតុងភ្លោះថ្មីនេះ ស្ថិតក្រោមឥណទានសម្បទានពីសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន រួមនឹង​ថវិកា​បដិភាគ​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា​ដើម្បីដោះស្រាយផលប៉ះពាល់ ការបោសសម្អាតគ្រាប់មីន យុទ្ធភ័ណ្ឌ​​មិនទាន់ផ្ទុះ និងពន្ធអាករផ្សេងៗ ដោយគ្រោងចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ៦០,២​ លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក។ ស្ពាននេះ​ស្ថិតក្រោមការសាងសង់របស់ក្រុមហ៊ុនសំណង់សៀងហៃ និងត្រួតពិនិត្យ​បច្ចេកទេស​ដោយក្រុមហ៊ុន​ទីប្រឹក្សាបច្ចេកទេសក្វាងចូវវ៉ានអានរបស់ប្រទេសចិន។

បើតាមហ្វេសប៊ុកផ្លូវការរបស់ក្រសួងសាធារណការ និងដឹកជញ្ជូន ចុះផ្សាយថ្ងៃ​ចន្ទ​នេះ​បញ្ជាក់​ថា​ ស្ពានឆ្លង​កាត់​ទន្លេបាសាក់​នេះ ជាស្ពានទី១៦ ក្នុងចំណោមស្ពានធំៗ ធ្វើឡើងក្រោម​ឥណទាន​សម្បទាន​ពី​ប្រទេសចិន៕​